گاهی فقط انتخاب اشتباه یک مرجع قضایی، میتواند رسیدگی به یک پرونده خانوادگی را هفتهها یا حتی ماهها به تاخیر بیندازد. بسیاری از افراد میدانند که اختلافشان «خانوادگی» است، اما دقیقا نمیدانند پروندههای دادگاه خانواده شامل چه مواردی میشود، چه دعاوی باید در این دادگاه مطرح شود و چه موضوعاتی اصلا در صلاحیت آن نیست.
اگر بدون آگاهی دادخواست یا شکایت خود را در مرجعی اشتباه ثبت کنید، ممکن است پرونده با قرار عدم صلاحیت مواجه شده و مجبور شوید دوباره از ابتدا مراحل را طی کنید. در این مقاله از بلاگ حقوقی ترازو، به زبان ساده بررسی میکنیم که دعاوی در صلاحیت دادگاه خانواده کدام دعاوی است، چه تفاوتی با دادگاه صلح یا دادگاه کیفری دارند و در هر موضوع باید به کدام مرجع مراجعه کرد.
دادگاه خانواده چیست؟
دادگاه خانواده، دادگاهی تخصصی است که به موجب قانون حمایت خانواده مصوب سال ۱۳۹۱ مجلس شورای اسلامی برای رسیدگی به دعاوی و امور خانوادگی در هر حوزه قضایی تشکیل شده است. این دادگاه صلاحیت رسیدگی به کلیه دعاوی خانوادگی از جمله نکاح و طلاق، مهریه، نفقه، جهیزیه، حضانت و ملاقات فرزند، نسب، ولایت و قیمومت، رشد، تمکین و نشوز، ازدواج مجدد، اذن خروج از کشور و سایر امور مالی و حقوقی خانواده را به طور اختصاصی دارد.
هدف اصلی از تشکیل دادگاه خانواده، عبور از نگاه خشک و مادی و کمک به حفظ بنیان خانواده است. تا جاییکه حتی حضور مشاوران خانواده (بهویژه مشاوران زن) را در کنار قاضی پیشبینی کردهاند تا محیط دادگاه تا حد امکان آرامتر باشد. با این حال برای اینکه در این مسیر حقتان به خاطر یک ناآگاهی ساده ضایع نشود، اولین قدم این است که نقشه راه را بشناسید و بدانید وظایف دادگاه خانواده چیست و چه پروندههایی در این دادگاه مورد رسیدگی قرار میگیرند.
دعاوی در صلاحیت دادگاه خانواده چیست؟
طبق ماده ۴ قانون حمایت خانواده، این دادگاه صلاحیت رسیدگی به ۱۸ عنوان حقوقی را دارد. برای اینکه در میان اصطلاحات پیچیده حقوقی سردرگم نشوید، پروندههای دادگاه خانواده را در ۳ دسته اصلی بخشبندی کردهایم:
دعاوی مربوط به شروع و پایان ازدواج
۱- استرداد هدایای نامزدی: در صورتیکه نامزدی به ازدواج منتهی نشود، هر یک از طرفین میتواند با رعایت شرایط قانونی استرداد هدایای دوران نامزدی را از دادگاه خانواده مطالبه کند.
۲- دعاوی مربوط به نکاح دائم و موقت (صیغه) : مانند اثبات رابطه زوجیت، ابطال نکاح و سایر اختلافات مربوط به ازدواج دائم یا موقت، در صلاحیت دادگاه خانواده است.
۳- اجرای شروط ضمن عقد ازدواج: اختلافات مربوط به اجرای شروط ضمن عقد یا اثبات تحقق آنها در دادگاه خانواده رسیدگی میشود.
۴- تمکین و نشوز: دعاوی مربوط به الزام زوجه به تمکین یا اثبات نشوز، از دعاوی رایج دادگاه خانواده است. نتیجه آن میتواند بر استحقاق دریافت نفقه و برخی حقوق مالی زوجین تأثیر بگذارد.
۵- طلاق: تمام انواع طلاق، از جمله طلاق توافقی، طلاق به درخواست زوج و طلاق به درخواست زوجه، در دادگاه خانواده رسیدگی میشود.
۶- فسخ نکاح: اگر یکی از جهات قانونی فسخ نکاح وجود داشته باشد، درخواست فسخ نیز باید در دادگاه خانواده مطرح شود.
دعاوی مالی بین زوجین
امور مالی همیشه بخش بزرگی از پروندههای خانوادگی را به خود اختصاص میدهند؛ مواردی مانند:
۱- مهریه: مهریه از رایج ترین پروندههای دعاوی مورد رسیدگی در دادگاه خانواده است. از به اجرا گذاشتن و توقیف اموال گرفته تا درخواست تعدیل و قسطبندی آن (ادعای اعسار)
۲- نفقه زوجه: اگر شوهر از پرداخت نفقه خودداری کند، زوجه میتواند دادخواست مطالبه نفقه را در دادگاه خانواده مطرح کند.
۳- اجرت المثل ایام زوجیت: در صورت وجود شرایط قانونی، زوجه میتواند بابت کارهایی که شرعاً وظیفه او نبوده، اجرتالمثل ایام زوجیت را مطالبه کند.
۴- نفقه اقارب: مطالبه نفقه والدین، نفقه فرزندان یا سایر اشخاصی که قانون برای آنها حق نفقه شناخته است نیز در صلاحیت دادگاه خانواده قرار دارد.
۵- استرداد جهیزیه: در صورت بروز اختلاف، زوجه میتواند با ارائه مدارک لازم، دادخواست استرداد جهیزیه را در دادگاه خانواده مطرح کند.
دعاوی مربوط به فرزندان
قانون روی آینده کودکان و افراد آسیبپذیر فوقالعاده حساس است:
۱- حضانت فرزند: تعیین اینکه بچهها بعد از جدایی پیش کدامیک از والدین زندگی کنند.
۲- ملاقات فرزند: دعاوی مربوط به تعیین، تغییر یا اجرای حق ملاقات فرزند، در صلاحیت دادگاه خانواده است. در صورت جلوگیری یکی از والدین از ملاقات، والد دیگر میتواند از دادگاه درخواست رسیدگی و اجرای حق ملاقات را داشته باشد.
۳- اثبات نسب و نفی ولد: در صورت بروز اختلاف درباره وجود یا نفی رابطه نسبی، رسیدگی به دعوای اثبات نسب یا نفی ولد در صلاحیت دادگاه خانواده است.
۴- رشد، حجر و رفع آن: در مواردی که درباره اهلیت شخص برای اداره امور مالی یا خروج از حجر اختلاف وجود داشته باشد، دادگاه خانواده به درخواست صدور حکم رشد، اثبات حجر یا رفع حجر رسیدگی میکند.
اگر درباره اینکه دعوای مالی شما باید از چه طریقی پیگیری شود مطمئن نیستید، میتوانید ابتدا سؤال خود را از هوش مصنوعی حقوقی ترازو به صورت رایگان بپرسید تا مسیر مناسب پرونده را بشناسید و از اتلاف وقت و هزینههای بیهوده در طرح دعوا جلوگیری کنید.
تفاوت صلاحیت دادگاه خانواده با دادگاه صلح
یکی از بزرگترین تغییرات اخیر در سیستم قضایی ایران، راهاندازی دادگاههای جدیدی به نام دادگاه صلح است که بخش زیادی از پروندههای مالی و سبکتر را به عهده گرفتهاند. حالا سوال این است که کدام پروندههای خانوادگی به دادگاه صلح میروند و کدام در دادگاه خانواده باقی میمانند؟
| دادگاه صلح | دادگاه خانواده |
| دعاوی مالی تا سقف نصاب مشخصی (در حال حاضر تا ۱۰۰ میلیون تومان) | دعاوی بسیار حساس و غیرمالی مثل اصل دعوای طلاق، فسخ نکاح، اثبات زوجیت، حضانت فرزندان، اثبات نسب |
| مواردی که ابتدا نیاز به صلح و سازش دارند. | دعاوی مالی بالاتر از نصاب دادگاه صلح |
طرح اشتباه یک دادخواست حقوقی با وجود قوانین جدید دادگاه صلح و خانواده، میتواند پرونده شما را ماهها به تأخیر بیندازد. ریسک نکنید! همین حالا با کلیک روی [این لینک]، از مشاوره حقوقی تخصصی خانواده استفاده کنید تا مشاوران و وکلای پایه یک ما، بهترین و سریعترین مسیر قانونی را پیش پای شما بگذارند.
جواب حقوقیات رو همین الان بگیر
ترازو سریعترین راه برای رسیدن به پاسخهای حقوقی قابل اعتماد است
آیا دادگاه خانواده به جرایم کیفری رسیدگی میکند؟
خیر؛ یکی از اشتباهات رایج این است که افراد تصور میکنند هر اختلافی میان زن و شوهر یا اعضای خانواده باید در دادگاه خانواده مطرح شود. در حالی که جرایم کیفری مانند توهین، فحاشی، تهدید، ضرب و جرح، ترک انفاق (از جنبه کیفری)، خیانت در امانت یا تخریب اموال در صلاحیت دادسرا و دادگاه کیفری هستند، نه دادگاه خانواده.
ممکن است یک اختلاف خانوادگی همزمان دارای دو جنبه حقوقی و کیفری باشد. برای مثال، زوجه هم دادخواست طلاق در دادگاه خانواده مطرح کند و هم بابت ضرب و جرح از همسر خود شکایت کیفری کند. در این حالت، هر موضوع در مرجع صالح خود مورد رسیدگی قرار میگیرد.
سخن پایانی
شناخت صلاحیت دادگاه خانواده اولین قدم برای پیگیری درست هر پرونده خانوادگی است. اگر بدانید اختلاف شما باید در کدام مرجع مطرح شود، علاوه بر صرفهجویی در زمان و هزینه، از سردرگمی در فرآیند قضایی نیز جلوگیری خواهید کرد. اگر درباره پرونده خود مطمئن نیستید، میتوانید ابتدا سؤال خود را از هوش مصنوعی حقوقی ترازو بپرسید یا با یک وکیل خانواده مشورت کنید تا مناسبترین مسیر قانونی را متناسب با شرایط پروندهتان انتخاب کنید.
سوالات متداول
آیا شکایت از همسر بابت توهین و فحاشی در دادگاه خانواده بررسی میشود؟
خیر؛ توهین و فحاشی از جرایم کیفری محسوب میشوند و رسیدگی به آنها در صلاحیت دادسرا و دادگاه کیفری است.
برای مطالبه مهریه باید مستقیم به دادگاه خانواده رفت یا اداره ثبت؟
در بسیاری از موارد، مطالبه مهریه ابتدا از طریق اجرای ثبت امکانپذیر است؛ اما بسته به شرایط پرونده، ممکن است مراجعه به دادگاه خانواده نیز لازم باشد. برای انتخاب مسیر مناسب با وکیل خانواده ترازو مشورت کنید.
دعوای استرداد هدایای نامزدی در صلاحیت کدام دادگاه است؟
بر اساس ماده ۴ قانون حمایت خانواده، دعاوی ناشی از نامزدی و هدایای آن به طور کامل در صلاحیت تخصصی دادگاه خانواده قرار دارد.
اگر مردی نفقه زن یا فرزندش را ندهد، باید به دادگاه خانواده رفت یا کیفری؟
بسته به هدف شما ممکن است موضوع در دادگاه خانواده یا مرجع کیفری مطرح شود، از آنجا که انتخاب مسیر درست به شرایط هر پرونده بستگی دارد، بهتر است پیش از اقدام از مشاوره حقوقی خانواده کمک بگیرید.