پرامپتنویسی حقوقی چقدر اهمیت دارد؟ وکیلی را تصور کنید که با استفاده از ChatGPT میخواهد برای یک پرونده، لایحه دفاعیه بنویسد؛ اما خروجی دریافت شده کلی، سطحی و غیرقابل استفاده است. متن نه به مواد قانونی مشخصی استناد دارد، نه مرحله رسیدگی و موضوع دقیق دعوا را در نظر گرفته و نه با لحن مورد نیاز یک لایحه رسمی نوشته شده است. علت این مشکل، لزوماً ضعف ابزار نیست؛ در بسیاری از موارد، مشکل از پرامپت حقوقی ضعیف و ناقص ناشی میشود و یا عدم اشراف و آموزش سامانههای عمومیهوش مصنوعیهای به قوانین و مقررات نظام حقوقی ایران.
اما این مساله فقط به وکلا و متخصصان حقوقی محدود نیست. کاربر عادی هم ممکن است از هوش مصنوعی درباره یک موضوع حقوقی استفاده کند؛ برای مثال، مستأجری که میخواهد بداند در شرایط خاص قرارداد اجاره چه حقوقی دارد، فردی که برای خرید یک خودرو قرارداد نوشته و میخواهد مفاد آن را بهتر بفهمد یا کسی که یک اظهارنامه، قرارداد یا پیام حقوقی دریافت کرده و میخواهد بداند موضوع آن چیست. اگر چنین کاربری فقط بنویسد «این قرارداد را بررسی کن» یا «آیا میتوانند از من شکایت کنند؟»، پاسخ احتمالا کلی خواهد بود؛ اما اگر موضوع، اطلاعات مهم و هدف خود را دقیقتر توضیح دهد، هوش مصنوعی میتواند پاسخ متناسبتری ارائه کند.
بنابراین، اصول پرامپتنویسی حقوقی فقط برای تولید لایحه و قرارداد توسط متخصصان نیست. حتی برای استفادههای روزمره نیز هرچه سؤال دقیقتر و اطلاعات مرتبط کاملتر باشد، احتمال دریافت پاسخ مفیدتر بیشتر است. البته در مسائل مهم حقوقی، پاسخ هوش مصنوعی نباید جایگزین بررسی اسناد و دریافت مشاوره تخصصی شود. در این مقاله از بلاگ ترازو هر آنچه لازم است درباره نوشتن پرامپت صحیح در حوزه علم حقوق و قوانین ایران بدانید را بررسی کردهایم.
پرامپت ضعیف یعنی خروجی ضعیف؛ چرا؟
هوش مصنوعی بر اساس اطلاعات و دستورهایی که در اختیارش قرار میدهید، پاسخ تولید میکند. اگر درخواست شما مبهم باشد، ابزار نیز ناچار است بخشهایی از موضوع را حدس بزند. نتیجه چنین فرایندی معمولا متنی عمومی است که با نیاز واقعی شما فاصله دارد. در واقع، میان کیفیت پرامپت و کیفیت خروجی رابطهای مستقیم وجود دارد. هرچه اطلاعات، هدف، مخاطب، قانون حاکم و قالب پاسخ را دقیقتر مشخص کنید، احتمال دریافت پاسخی کاربردیتر افزایش مییابد.
| پرامپت ضعیف | پرامپت بهتر |
| یک لایحه برای رد دعوا بنویس. | بهعنوان وکیل متخصص در حقوق قراردادها در ایران، برای خوانده یک لایحه دفاعیه در دعوای مطالبه وجه ناشی از قرارداد پیمانکاری تنظیم کن. موضوع در مرحله بدوی است و دفاع اصلی، پرداخت کامل تعهد و نبود دلیل معتبر برای مطالبه مجدد است. متن را با استناد به مواد قانونی مرتبط، در حدود ۷۰۰ کلمه و با لحن رسمی قضایی تنظیم کن. |
در پرامپت نخست، موضوع دعوا، جایگاه شخص، مرحله رسیدگی، مبنای دفاع، قانون قابل استناد و قالب متن مشخص نیست. در پرامپت دوم، این اطلاعات در اختیار ابزار قرار داده شده و به همین دلیل میتواند پاسخ خود را بر اساس نیاز واقعی تنظیم کند. البته حتی یک پرامپت دقیق نیز جایگزین بررسی وکیل، مطالعه اسناد، تطبیق قوانین و احراز اعتبار مواد یا آرای قضایی نیست. خروجی هوش مصنوعی باید مانند پیشنویس یا ابزار کمکی بررسی شود، نه متن نهایی و قطعی.
اصول طلایی پرامپتنویسی حقوقی
۱. نقش بدهید.
یکی از نخستین نکات پرامپتنویسی حقوقی، تعیین نقش برای هوش مصنوعی است. باید مشخص کنید ابزار قرار است از چه زاویهای پاسخ دهد؛ برای مثال: «بهعنوان یک وکیل متخصص در حقوق قراردادها در ایران…» یا «بهعنوان پژوهشگر حقوقی مسلط به حقوق مدنی و آیین دادرسی مدنی ایران…» این نقشدهی، لحن، سطح تخصص و چارچوب پاسخ را تنظیم میکند. برای نمونه، درخواست «قرارداد را بررسی کن» بسیار کلی است؛ اما درخواست زیر دقیقتر است: «بهعنوان وکیل متخصص در تنظیم قراردادهای پیمانکاری، این قرارداد را از نظر ریسکهای حقوقی کارفرما، ضمانتاجراهای تاخیر و شرایط خاتمه بررسی کن.» در پرامپت دوم، ابزار میداند تحلیل باید تخصصی، قراردادی و از منظر منافع کارفرما انجام شود.
۲. زمینه را مشخص کنید.
هوش مصنوعی اطلاعات پرونده، اسناد و سابقه مذاکرات را نمیداند؛ مگر آنکه شما این اطلاعات بنابراین، اختیارش قرار دهید. بنابراین، در یک پرامپت حقوقی باید تا حد امکان زمینه موضوع مشخص شود. اطلاعاتی مانند موارد زیر اهمیت زیادی دارد:
- طرفین دعوا و سمت هر یک
- موضوع قرارداد یا اختلاف
- تاریخ انعقاد قرارداد و رویدادهای مهم
- مرحله رسیدگی
- خواسته یا اتهام مطرحشده
- ادله و اسناد موجود
- موضع و هدف شما از تهیه متن
برای مثال، بهجای نوشتن «این قرارداد را بررسی کن» بنویسید: «این قرارداد میان یک شرکت پیمانکاری و کارفرمای خصوصی منعقد شده است. مدت قرارداد ۱۲ ماه بوده، اما پیمانکار با ۴۵ روز تاخیر در تحویل مواجه شده است. قرارداد برای تاخیر، وجه التزام روزانه تعیین کرده و کارفرما قصد دارد امکان مطالبه وجه التزام و فسخ قرارداد را بررسی کند». هرچه زمینه دقیقتر باشد، خروجی نیز به مساله واقعی نزدیکتر خواهد بود.
همین اصل برای کاربران عادی نیز کاربرد دارد. برای مثال، بهجای اینکه مستاجر فقط بنویسد: «صاحبخانه میتواند من را مجبور به تخلیه کند؟»، بهتر است اطلاعاتی مانند مدت قرارداد، تاریخ پایان اجاره، مبلغ ودیعه و اجاره، علت درخواست تخلیه و مفاد مرتبط قرارداد را در اختیار ابزار قرار دهد؛ مثلا: «من یک واحد مسکونی را از تاریخ ۱۴۰۴/۰۵/۰۱ به مدت یک سال اجاره کردهام. قرارداد تا ۱۴۰۵/۰۵/۰۱ اعتبار دارد و موجر اکنون از من خواسته پیش از پایان قرارداد ملک را تخلیه کنم. در قرارداد درباره فسخ زودتر از موعد چه نوشته شده را هم در ادامه میفرستم. بر اساس حقوق ایران، توضیح بده آیا موجر میتواند پیش از پایان مدت قرارداد درخواست تخلیه کند و برای پاسخ، مواردی را که نیاز به بررسی دقیق قرارداد دارد جداگانه مشخص کن.»
در اینجا نیز مساله اصلی یکی است: ابزار باید بداند درباره چه رابطه حقوقی، چه اتفاقی و با چه هدفی از آن سؤال میشود. کاربر برای رسیدن به یک پاسخ بهتر، لزوما نیازی به دانستن شماره مواد قانونی ندارد؛ میتواند اطلاعات واقعی و متن اسناد مرتبط را ارائه کند و از ابزار بخواهد موارد حقوقی مرتبط را شناسایی کند.
۳. قانون یا ماده مربوط را ذکر کنید.
اگر میخواهید تحلیل بر اساس حقوق ایران انجام شود، این موضوع را صریحا در پرامپت بنویسید. حتی در مواردی که قانون حاکم برای شما روشن است، ذکر ماده یا مقرره مربوط میتواند پاسخ را دقیقتر کند. برای مثال: «موضوع را بر اساس ماده ۲۱۹ قانون مدنی ایران و مقررات مربوط به لزوم قراردادها تحلیل کن.» یا «این موضوع را با تمرکز بر مقررات قانون آیین دادرسی مدنی ایران درباره ایرادات شکلی بررسی کن.» در صورت مشخص نکردن نظام حقوقی، ممکن است مدل از مفاهیم یا مقررات حقوقی کشورهای دیگر استفاده کند. همچنین باید توجه داشت که ذکر ماده قانونی از سوی ابزار، به تنهایی دلیل بر صحت آن نیست. شماره ماده، متن مقرره و اعتبار و قابلیت استناد آن باید بررسی شود.
۴. لحن و فرمت خروجی را تعیین کنید.
مشخص کنید دقیقا چه نوع متنی میخواهید. آیا هدف، تنظیم لایحه رسمی برای ارائه به دادگاه است؟ یا قرارداد بند به بند تحلیل شود یا فقط ریسکهای مهم استخراج شود؟ نمونههای قابل استفاده عبارت است از:
- «متن را در قالب لایحه دفاعیه رسمی تنظیم کن.»
- «پاسخ را برای موکل و با زبان ساده بنویس.»
- «قرارداد را در قالب جدول شامل شماره بندی، ریسکها، پیامدها و پیشنهادات اصلاح بررسی کن.»
- «پاسخ را در ۳ بخش مقدمه، تحلیل حقوقی و نتیجهپاسخ را در ۳ بخش مقدمه، تحلیل حقوقی و نتیجه تنظیم کن.»
برای کاربر عادی نیز تعیین قالب و سطح زبان میتواند تفاوت زیادی ایجاد کند. برای مثال، به جای اینکه بپرسید: «این قرارداد چه ایرادات از دیدگاه حقوقی دارد؟» میتوانید بنویسید: «این قرارداد اجاره را برای من به زبان ساده توضیح بده. تعهدات اصلی من را مشخص کن، بندهایی را که ممکن است برای من ریسک داشته باشد جداگانه بنویس و اگر عبارتی برایت مبهم است، بهجای حدسزدن آن را مشخص کن.» در این حالت، هدف کاربر تنظیم یک متن حقوقی نیست؛ بلکه میخواهد یک سند حقوقی را بهتر بفهمد. مشخصکردن همین هدف، شکل پاسخ را تغییر میدهد.
۵. محدودیتها را تعریف کنید.
یک قالب پرامپت حقوقی خوب، علاوه بر بیان خواستهها، محدودیتها را نیز مشخص میکند. به ابزار بگویید چه مواردی را نباید انجام دهد یا چه چارچوبی را رعایت کند. برای نمونه:
- «از استناد به قوانین کشورهای دیگر خودداری کن.»
- «در صورت نبود اطلاعات کافی، فرضیات خود را جداگانه اعلام کن.»
- «هیچ رای وحدترویه یا نظریه مشورتی را بدون ذکر کامل منبع قطعی ارائه نکن.»
- «متن را در حدود ۳۰۰ کلمه نگه دار.»
- «از زبان ساده برای مخاطب غیرحقوقی استفاده کن.»
- «اطلاعات جدیدی درباره وقایع پرونده اضافه نکن.»
این محدودیتها از تولید اطلاعات ساختگی، خروج از موضوع و طولانیشدن غیرضروری پاسخ جلوگیری میکنند. در بسیاری از موارد، گفتن اینکه چه چیزی نمیخواهید، به اندازه توضیح خواسته اصلی اهمیت دارد.
مثال واقعی؛ پرامپت بد در برابر پرامپت بهینه
فرض کنید موجر قصد دارد درباره امکان فسخ قرارداد اجاره و ارسال اظهارنامه اقدام کند. در این مثال، حق فسخ باید بر اساس مفاد قرارداد، قانون و رفتار مستاجر احراز شود و صرف تمایل موجر برای فسخ، بهتنهایی کافی نیست.
| پرامپت ضعیف | پرامپت بهینه |
| درخواست: «یک اظهارنامه فسخ قرارداد اجاره بنویس.» خروجی احتمالی: «با توجه به قرارداد اجاره، بدینوسیله فسخ قرارداد اعلام میشود. با توجه به تخلف مستأجر از تعهدات قراردادی، از وی درخواست میشود نسبت به تخلیه و تحویل ملک اقدام کند. در غیر این صورت، اقدامات قانونی لازم انجام خواهد شد.»این متن کلی است و مشخص نمیکند فسخ به چه دلیلی انجام میشود، مبنای آن چیست و موجر دقیقاً چه خواستهای دارد. | درخواست: «بر اساس حقوق ایران، یک اظهارنامه رسمی برای اعلام فسخ قرارداد اجاره تنظیم کن. موجر و مستأجر در تاریخ ۱۴۰۴/۰۲/۱۵ قرارداد اجاره یک واحد تجاری را برای مدت یک سال امضا کردهاند. طبق بند ۸ قرارداد، در صورت عدم پرداخت اجارهبها برای دو ماه متوالی، موجر حق فسخ دارد. مستأجر اجارهبهای ماههای خرداد و تیر را پرداخت نکرده و اظهارنامه مطالبه نیز دریافت کرده است. متن را با لحن رسمی و مناسب ثبت در سامانه اظهارنامه و در حدود ۴۰۰ کلمه تنظیم کن. مبنای قراردادی فسخ را صریح بیان کن، از افزودن مطالب اثباتنشده خودداری کن و در پایان، تخلیه و تحویل ملک و پرداخت اجور معوقه را مطالبه کن.» خروجی احتمالی: متنی که بر اساس اطلاعات قرارداد، بند مربوط به حق فسخ، عدم پرداخت اجارهبها و خواستههای موجر تنظیم شده و در آن، فسخ قرارداد، تخلیه و تحویل ملک و پرداخت اجور معوقه مطالبه میشود. |
تفاوت دو خروجی، نتیجه مستقیم تفاوت دو پرامپت است. در پرامپت بهینه، نقش، نظام حقوقی، موضوع، تاریخ، شرط قراردادی، هدف، لحن، قالب و محدودیتها مشخص شده است. البته پیش از استفاده، باید مفاد قرارداد، دلایل عدم پرداخت، شرایط قانونی و آثار فسخ بررسی شود. این تفاوت از آموزشهای فنی هوش مصنوعی ناشی میشود. هوش مصنوعی ترازو بر اساس جدیدترین قوانین ایران آموزش دیده و جوابهایی که میدهد، بهروز، کاربردی و دقیق است.
پرامپتنویسی حقوقی برای وکلا
پرامپتنویسی مخصوص وکلا با استفاده عمومی از ابزارهای هوش مصنوعی تفاوت دارد. وکیل نباید تنها از ابزار بخواهد «یک متن حقوقی بنویسد»؛ بلکه باید از آن بهعنوان دستیار پژوهش، تحلیل و تهیه پیشنویس استفاده کند.
نخست، اطلاعات پرونده را به ۲ بخش «واقعیتهای قطعی» و «موارد نیازمند اثبات یا بررسی» تقسیم کنید. سپس از ابزار بخواهید این ۲ بخش را از یکدیگر تفکیک کند. این روش مانع آن میشود که فرضیات یا ادعاهای یکی از طرفین، بهعنوان واقعیت قطعی در متن وارد شود.
دوم، از هوش مصنوعی بخواهید اطلاعات ناقص را شناسایی کند. برای مثال: «پیش از تنظیم لایحه، ۵ پرسش مهمی را که پاسخ آنها برای تکمیل دفاع ضروری است، مطرح کن.»
سوم، در پژوهش حقوقی، منبع و قابلیت راستیآزمایی را بخواهید: «مواد قانونی مرتبط را با ذکر شماره ماده و نام قانون فهرست کن و اگر درباره اعتبار یا ارتباط یک مقرره اطمینان نداری، آن را بهعنوان مورد نیازمند بررسی علامتگذاری کن.»
در نهایت بهتر است از ابزار بخواهید استدلال موافق و مخالف را جداگانه ارائه کند. برای نمونه: «موضوع را ابتدا از منظر خواهان و سپس از منظر خوانده تحلیل کن و برای هر دیدگاه، نقاط قوت و ضعف را بنویس.»
در پروندههای حرفهای، محرمانگی نیز اهمیت اساسی دارد. نام اشخاص، شماره ملی، شماره پرونده، نشانی، اطلاعات مالی و سایر دادههای حساس را تا حد امکان ناشناسسازی کنید. وکیل باید پیش از وارد کردن اطلاعات پرونده، الزامات محرمانگی، سیاست سازمانی و شرایط استفاده از ابزار را بررسی کند.
فراموش نکنید که فرایند کار را مرحلهای انجام دهید؛ ابتدا استخراج مسائل حقوقی، سپس شناسایی قوانین، بعد تحلیل ادله و در پایان تهیه پیشنویس. یک پرامپت بسیار طولانی که همه این مراحل را همزمان مطالبه کند، همیشه بهترین نتیجه را ایجاد نمیکند.
اشتباهات رایجی که خروجی را خراب میکند
۱. نپرسیدن درباره قانون مشخص: وقتی نظام حقوقی یا مقرره مربوط را تعیین نمیکنید، پاسخ ممکن است عمومی یا مبتنی بر حقوق کشور دیگری باشد
راهحل: نام کشور، قانون و در صورت امکان شماره ماده را در پرامپت بیاورید.
۲. نگفتن مرحله رسیدگی: لایحه بدوی با دفاعیه تجدیدنظر یا پاسخ به فرجامخواهی یکسان نیست. راهحل: مرحله رسیدگی و نوع اقدام مورد نظر را صریح بنویسید.
۳. استفاده از پرامپت عمومی برای موضوع تخصصی: درخواستهایی مانند «این قرارداد را بررسی کن» دامنه بسیار گستردهای دارند.
راهحل: حوزه بررسی، مانند فسخ، وجهالتزام، تاخیر، مسئولیت یا حل و فصل اختلاف را مشخص کنید.
۴. فراموشکردن زبان مورد نظر: خروجی ممکن است بیش از حد ساده، ترجمهای یا غیر متناسب با ادبیات حقوقی باشد.
راهحل: بنویسید: «به فارسی حقوقی رسمی و مطابق نگارش رایج متون قضایی ایران پاسخ بده.»
۵. نخواستن استناد به مواد قانونی: تحلیل بدون مبنای قانونی ممکن است برای استفاده حرفهای کافی نباشد.
راهحل: درخواست کنید مبانی قانونی مرتبط جداگانه فهرست و سپس در متن استفاده شوند.
۶. نگفتن مخاطب متن: متن خطاب به قاضی، موکل یا طرف مقابل، به لحاظ لحن، ادبیات و ساختار باید متفاوت باشد.
راهحل: مخاطب و ساختار و هدف ارتباطی متن را مشخص کنید. برای کاربران عادی نیز همین اشتباهات ممکن است رخ دهد. مثلا فردی که پیام یا قراردادی با محتوای حقوقی دریافت کرده، ممکن است فقط متن را برای هوش مصنوعی بفرستد و بنویسد «نظرت چیه؟» در چنین شرایطی، ابزار نمیداند کاربر دقیقا چه میخواهد بداند؛ آیا هدف، فهم ساده متن است، شناسایی تعهدات، پیدا کردن ریسک، بررسی امکان اعتراض یا آمادهکردن پاسخ. بهتر است سؤال مشخص باشد؛ برای مثال: «این متن را به زبان ساده توضیح بده، تعهداتی را که برای من ایجاد میکند فهرست کن و اگر برای تصمیمگیری نیاز به اطلاعات یا بررسی بیشتری است، مشخص کن.»
۷. ارائه اطلاعات محرمانه بدون ناشناسسازی: واردکردن دادههای هویتی و حساس میتواند ریسک محرمانگی ایجاد کند.
راهحل: اطلاعات را پیش از ارسال حذف یا جایگزین کنید.
چکلیست پرامپت حقوقی؛ قبل از ارسال بررسی کنید
در زیر چک لیستی برای بررسی سریع تناسب پرامپت و طی فرایندهای که در متن توضیح داده شده، تهیه کردهایم:
- نقش هوش مصنوعی تعریف شده است؟
- موضوع و هدف درخواست روشن است؟
- طرفین و سمت آنها مشخص شدهاند؟
- مرحله رسیدگی یا وضعیت قراردادی بیان شده است؟
- قانون حاکم و مواد مرتبط ذکر شدهاند؟
- مخاطب متن مشخص است؟
- قالب خروجی، مانند لایحه، اظهارنامه، جدول یا خلاصه، تعیین شده است؟
- لحن و زبان موردنظر، مانند فارسی حقوقی رسمی یا زبان ساده، مشخص شده است؟
- محدودیتها و موارد ممنوع تعیین شدهاند؟
- اطلاعات محرمانه ناشناسسازی شده است؟
- از ابزار خواستهاید موارد نامطمئن یا نیازمند بررسی را اعلام کند؟
دستیار هوش مصنوعی حقوقی ترازو؛ پرامپتنویسی آماده برای شما
اگر نمیخواهید برای هر سوال حقوقی، از ابتدا درگیر انتخاب نقش، تعیین قالب، پیدا کردن ماده قانونی و نوشتن یک پرامپت طولانی شوید، میتوانید از دستیار هوش مصنوعی حقوقی ترازو استفاده کنید. هوش مصنوعی ترازو برای پاسخگویی در حوزه قوانین و مقررات نظام حقوقی ایران آموزش و تنظیم شده و بهجای استفاده عمومی از یک مدل هوش مصنوعی، برای نیازهای حقوقی و مقررات ایران طراحی شده است. به همین دلیل، کاربر میتواند سوال خود را با زبان طبیعی مطرح کند و در صورت نیاز، اطلاعات و اسناد مرتبط را نیز در اختیار آن قرار دهد.
این موضوع برای کاربران عادی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا برای استفاده از یک دستیار حقوقی لازم نیست متخصص حقوق یا مسلط به تکنیکهای پیچیده پرامپتنویسی باشید. برای مثال، میتوانید قرارداد اجاره، متن یک توافق، اظهارنامه یا مسئله حقوقی خود را توضیح دهید و از ترازو بخواهید موضوع را به زبان ساده بررسی کند، نکات مهم را مشخص کند یا بگوید برای رسیدن به پاسخ دقیقتر چه اطلاعاتی لازم است. البته در موضوعات مهم و اختلافات حقوقی، خروجی هوش مصنوعی همچنان باید بهعنوان ابزار کمکی در نظر گرفته شود و در موارد لازم، اسناد و شرایط پرونده توسط متخصص حقوقی بررسی شود.