گرفتن هزینه دادرسی از طرف مقابل در دعوا ممکن است؟

مطرح کردن دعوا و ارائه شکایت در مراجع قضایی مستلزم پرداخت هزینه‌هایی تحت عنوان هزینه دادرسی است. این مبلغ به منظور رسیدگی به پرونده و صدور حکم یا قرار توسط خواهان یا شاکی هنگام ثبت دادخواست یا شکوائیه پرداخت می‌شود.
جز در موارد استثنایی، پرداخت نکردن هزینه‌های دادرسی، باعث عدم رسیدگی به دعوی می‌شود؛ در حقیقت رسیدگی تا زمان پرداخت هزینه دادرسی امکان‌پذیر نخواهد بود. مبلغ تعیین‌شده برای هزینه دادرسی با توجه به چندین فاکتور از جمله مرحله رسیدگی به پرونده، نوع دعوی، مرجعی که دعوی در آن اقامه شده است، حقوقی یا کیفری بودن موضوع و میزان بودجه متفاوت است. به عنوان مثال، هزینه دادرسی دعاوی مالی در مرحله بدوی با هزینه‌ دادرسی که برای دعاوی غیرمالی پرداخت می‌شود، متفاوت است. پرداخت هزینه دادرسی بعد از صدور حکم نیز شرایط خاص خود را دارد. در این مقاله از بلاگ پلتفرم حقوقی ترازو به بررسی شرایط گرفتن هزینه دادرسی از طرف مقابل در دعوا می‌پردازیم.

هزینه دادرسی چیست؟

هزینه دادرسی یا همان تعرفه خدمات قضایی، مبلغی است که مراجع قضایی یا غیر قضایی هنگام شروع رسیدگی یا ارائه خدمات دریافت می‌کنند. طبق ماده ۵۰۲ قانون آئین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب ۱۳۷۹، هزینه دادرسی شامل هزینه برگ‌هایی که به دادگاه تقدیم می‌شود و هزینه قرارها و احکام دادگاه خواهد بود.

در واقع ارائه دادخواست کتبی یا شفاهی اعم از دادخواست بدوی و اعتراض به حکم غیابی و متقابل و ورود و جلب ثالث و اعتراض شخص‌ ثالث و دادخواست تجدیدنظر و فرجام و اعاده دادرسی و هزینه وکالت‌نامه و برگه‌های اجرایی و … نیازمند پرداخت هزینه تعیین شده برای دادرسی خواهند بود.

منظور از دعاوی مالی و غیرمالی چیست؟

افراد زیادی درباره شرایط پرداخت هزینه دادرسی برای دعاوی مختلف بی‌اطلاع هستند. در ادامه، درباره انواع دعاوی که مشمول پرداخت این هزینه هستند، توضیح داده‌ایم.

۱- دعاوی مالی

دعاوی مالی به دعوایی گفته می‌شود که خواسته اصلی آن مطالبه مال باشد. در مواردی که حق پایمال شده شامل منافع مالی باشد، این دعوا به‌عنوان اختلافات مالی شناخته می‌شود. از جمله مصادیق دعاوی مالی می‌توان به مطالبه وجه، مطالبه خسارت، مطالبه سهم‌الارث، دعوای اثبات مالکیت، دعاوی تنظیم سند رسمی بیع، دعوای مطالبه مهریه، دعوای ابطال سند مالکیت، دعوای اثبات وقفیت، دعوای اثبات وصیت‌نامه مال و دعوای اقاله و فسخ اشاره کرد.

۲- دعاوی غیرمالی

دعاوی غیرمالی به نوعی از دعوا گفته می‌شود که موضوع یا خواسته آن غیرمالی بوده و درباره روابط غیرمالی اشخاص است. در واقع خواسته مطرح شده در این دعاوی ارزش داد و ستد ندارد و به طور مستقیم قابل ارزیابی به پول و مبادله با آن نیست، بلکه در راستای رفع نیازهای اخلاقی و عاطفی انسان است.

از جمله مصادیق دعاوی غیرمالی می‌توان به دعوای اثبات تولیت، دعوای اثبات تابعیت، دعوای عدم تعلق شناسنامه، دعوای اثبات زوجیت، دعوای طلاق، دعوای حضانت، دعوای اعسار از محکوم‌به، دعوای تشخیص صحت تاریخ معامله، دعوای تصرف عدوانی و دعوای رفع مزاحمت از حق اشاره کرد.

از شنیدن این اصطلاحات حقوقی سردرگم شده‌اید؟ می‌توانید به شکل آنلاین با وکلای ترازو در تماس باشید و مشاوره حقوقی دربافت کنید.

میزان خواسته در دعاوی مالی و غیرمالی

 بر اساس بند ۳ ماده ۵۱ قانون آیین دادرسی مدنی، در دعاوی مالی باید خواهان ارزش خواسته خود را در دادخواست مشخص کند. این قیمت‌گذاری در قابلیت تجدیدنظرخواهی از رای و محاسبه هزینه دادرسی و… تاثیر خواهد داشت؛ اما در دعاوی غیرمالی نیازی به مشخص کردن میزان خواسته خواهان نیست و هزینه دادرسی به صورت مقطوع دریافت می‌شود. تمامی این موارد قابل تجدیدنظرخواهی هستند.

هزینه‌های دادرسی شامل چیست؟

یکی از مباحث کلیدی در شناخت این دعاوی بر اساس قانون آیین دادرسی مدنی مطرح می‌شود، موضوع پرداخت هزینه دادرسی است. هزینه دادرسی در واقع شامل هزینه اوراق ارائه شده به دادگاه و هزینه‌های مربوط به بررسی‌ها و صدور قرارها و احکام دادگاه خواهد بود.

هزینه دادرسی بر عهده کیست؟

طبق قانون، افراد برای اقامه دعوای حقوقی یا کیفری موظف‌ هستند تا مبلغی را به عنوان هزینه دادرسی به دفاتر ثبت دادخواست‌ یا شکایات بپردازند. دادگاه پس از دریافت این مبلغ، بررسی پرونده را آغاز می‌کند؛ مگر اینکه خواهان یا شاکی قادر به پرداخت آن نباشد. در چنین مواردی، فرد باید با ارائه دادخواست و اثبات اعسار در پرداخت هزینه‌های دادرسی از طریق گواهی شاهدان اقدام کند. بنابراین، به جز در موارد استثنایی، رسیدگی به دعاوی مستلزم پرداخت هزینه دادرسی خواهد بود.

هزینه دادرسی دعاوی مالی

هزینه دادرسی دعاوی مالی در هر مرحله از دادرسی متفاوت است. در ادامه، درباره این موضوع توضیح می‌دهیم.

هزینه دادرسی دعاوی مالی در مرحله بدوی

هزینه دادرسی برای دعاوی مالی در مرحله بدوی معادل ۳/۵ درصد ارزش خواسته تقویمی است. البته اگر ارزش خواسته کمتر از ۲۰۰ میلیون ریال باشد، تنها ۲/۵ درصد ارزش خواسته باید به عنوان هزینه دادرسی پرداخت شود. همان‌طور که توضیح داده شد، عدم پرداخت هزینه دادرسی در مرحله بدوی ممکن است رسیدگی به این پرونده را به تأخیر بیندازد.

هزینه دادرسی مرحله تجدیدنظرخواهی و واخواهی

هزینه دادرسی مرحله تجدیدنظرخواهی و واخواهی معادل ۴/۵ درصد ارزش خواسته بوده و هزینه اعاده دادرسی، اعتراض ثالث و فرجام‌خواهی نیز معادل ۵/۵ درصد ارزش خواسته تقویمی خواهد بود.

هزینه دادرسی دعاوی غیر مالی

در دعاوی غیرمالی، هزینه دادرسی ثابت بوده و طبق تعرفه خدمات قضایی در هر سال مشخص خواهد شد. این هزینه همزمان با تقدیم دادخواست از سوی خواهان دعوا وصول می‌شود.

هزینه دادرسی دادگاه صلح

هزینه دادرسی در دادگاه صلح نیز بسته به مالی یا غیرمالی بودن دعوی متفاوت است. طبق ماده ۱۹ قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲، هزینه دادرسی دعاوی مالی در دادگاه‌های صلح معادل ۵۰ درصد هزینه دادرسی در محاکم دادگستری و در دعاوی کیفری و دعاوی حقوقی غیرمالی معادل هزینه دادرسی در محاکم دادگستری خواهد بود.

زمان پرداخت هزینه دادرسی

در اغلب موارد، زمان پرداخت هزینه دادرسی در ابتدای طرح شکوائیه یا دادخواست است. با این وجود، به دلیل عواملی نظیر عدم توان مالی شاکی یا خواهان ممکن است این هزینه در موعد مقرر پرداخت نشده باشد. در چنین شرایطی، شاکی یا خواهان می‌تواند از دادگاه درخواست تمدید مهلت یا معافیت از پرداخت هزینه دادرسی کند.
با اعلام این موضوع به دادگاه و ارائه دلایل مربوطه، قاضی می‌تواند تصمیمات متفاوتی را بگیرد. به عنوان مثال ممکن است قاضی به شاکی یا خواهان فرصت بیشتری برای تامین هزینه دهد، یا تحت شرایط خاص، او را از پرداخت این مبلغ به طور موقت معاف کند. لازم به ذکر است که این وضعیت‌ها و تصمیم‌ها بسته به شرایط هر پرونده متفاوت خواهد بود.

نحوه پرداخت هزینه دادرسی

در دعاوی مالی و غیرمالی باید هزینه دادرسی پس از تعیین خواسته با ابطال تمبر در دفتر خدمات قضایی الکترونیکی توسط خواهان پرداخت شود. این مبلغ در دعاوی مالی بر اساس ارزش خواسته پرداخت می‌شود، مگر اینکه تعیین ارزش خواسته هنگام تقدیم دادخواست امکان‌پذیر نباشد.
در این صورت یا در مواردی که دعوی جزو دعاوی غیرمالی است، مطابق با بند ۱۴ ماده ۳ قانون نحوه وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین مبلغ دو هزار ریال تمبر الصاق و ابطال‌ می‌شود و بقیه هزینه دادرسی بعد از تعیین خواسته و صدور حکم دریافت خواهد شد. در این صورت، دادگاه مکلف است قیمت خواسته را قبل از صدور حکم‌ مشخص کند.

پرداخت هزینه دادرسی بعد از صدور حکم

دعاوی در دادگاه‌ها به دو بخش مالی و غیرمالی تقسیم‌بندی می‌شوند. برای تأمین هزینه‌های دادرسی از ابتدای طرح دعوی، ممکن است مقررات متنوعی در نظر گرفته شده باشد. به طور کلی، در پرونده‌های مالی،  مطابق قانون، هزینه دادرسی دعاوی مالی در مرحله بدوی تا مبلغ ۲۰۰ میلیون ریال، معادل ۲/۵ درصد ارزش خواسته و برای خواسته‌های با ارزش بیش از ۲۰۰ میلیون ریال، ۳/۵ درصد تعیین شد. همچنین هزینه دادرسی مراحل تجدید نظر و فرجام‌خواهی که تا پیش از آن چهار و پنج درصد منظور شده بود به ترتیب به ۴/۵ و ۵/۵ درصد افزایش پیدا کرد.

در دعاوی غیرمالی، هزینه‌ دادرسی ممکن است بر اساس عوامل مختلفی مانند نوع دعوی، پیچیدگی پرونده و زمان و تعداد دادگاه‌هایی که برای رسیدگی تشکیل می‌شوند محاسبه شود. صدور حکم در این دعاوی به نفع خواهان اهمیت زیادی دارد و معمولاً به عنوان آخرین مرحله در فرآیند دادرسی محسوب می‌شود.

اگر رای صادر شده به نفع خواهان باشد، معمولاً کلیه هزینه‌های دادرسی از محکوم علیه یا طرف مقابل دریافت می‌شود. پرداخت هزینه دادرسی بعد از صدور حکم به طور کلی شامل حق الوکاله وکیل، کارشناس دادگستری، تحقیقات محلی و هزینه‌های جانبی دیگر مرتبط با دادرسی خواهد بود.

عدم پرداخت هزینه دادرسی در مرحله تجدید نظر

هر مرحله از دادگاه شامل هزینه‌هایی مانند هزینه‌های مربوط به بدوی، تجدیدنظر، فرجام خواهی و یا اعاده دادرسی است و این هزینه‌ها با یکدیگر متفاوت هستند. در صورت عدم پرداخت هزینه دادگاه در مرحله تجدیدنظر امکان دارد به صورت قانونی مهلت مشخصی برای فرد خواهان در نظر گرفته شود تا این مبالغ را بپردازد.
در صورت عدم پرداخت هزینه دادرسی در مرحله تجدید نظر و در زمان مقرر و تعیین شده، امکان دارد پرونده مورد رسیدگی قرار نگیرد. مگر در شرایطی که خواهان از قبل، درخواست اعسار یا ناتوانی در پرداخت را اعلام کرده باشد و دادگاه با این موضوع موافقت کرده باشد.

گرفتن هزینه دادرسی از طرف مقابل

قانون‌گذار در ماده ۲۵۹ قانون آیین دادرسی مدنی این موضوع را تعیین کرده است که هزینه دادرسی جلب کارشناس بر عهده خواهان است: طبق این قانون، «ایداع دستمزد کارشناس به عهده‌ی متقاضی است و هرگاه ظرف مدت یک هفته از تاریخ ابلاغ آن پرداخت نکند، کارشناسی از اعداد دلایل وی خارج می‌شود».

بنابراین، با توجه به اینکه دادگاه رای را به نفع کدام  یک از طرفین صادر کند، شرایط دریافت هزینه دادرسی متفاوت خواهد بود. اگر خواهان ثابت کند که حق با اوست و اگر خوانده امری را مرتکب نمی‌شد که خواهان مجبور به طرح دعوا و کمک گرفتن از وکیل برای احقاق حقش شود، خواهان می‌تواند هزینه وکیل را از طرف مقابل بگیرد. این حق برای خوانده نیز محفوظ است و در صورتی که ثابت شود، دعوای خواهان واهی و بی‌اساس بوده و اگر وی چنین دعوایی را مطرح نمی‌کرد، خوانده برای دفاع از خودش و اثبات بی حقی خواهان متحمل هزینه‌های دادرسی از جمله حق‌الوکاله‌ وکیل و سایر هزینه‌های دادرسی نمی‌شد، محکوم علیه مسئول پرداخت خسارت دادرسی است.

توجه به این نکته ضروری است، محکوم‌له پرونده به استناد ماده ۵۲۱ قانون آیین دادرسی مدنی تنها می‌تواند هزینه دادرسی را مطالبه کند که برای اثبات دعوا یا دفاع لازم و ضروری بوده است. اگر دعوای مطرح شده در دادگاه منجر به سازش شود، حکم به مطالبه خسارت برای آن دعوا صادر نخواهد شد. مگر به استناد ماده ۵۱۷ قانون آیین دادرسی مدنی که طرفین دعوای ضمن سازش، نسبت به پرداخت خسارت درخواست داده باشند.

لازم به ذکر است که کسی که در پرونده حکم به نفع او صادر شده، به استناد ماده ۵۲۱ قانون آیین دادرسی مدنی تنها می‌تواند هزینه دادرسی را مطالبه کند که برای اثبات دعوا یا دفاع لازم و ضروری است. اگر دعوای مطرح شده در دادگاه منجر به سازش شود، حکم به مطالبه خسارت برای آن دعوا صادر نخواهد شد، مگر به استناد ماده ۵۱۷ قانون آیین دادرسی مدنی که طرفین دعوای ضمن سازش، نسبت به پرداخت خسارت درخواست داده باشند.

شرایط مطالبه هزینه دادرسی از طرف مقابل

مطابق با ماده ۵۱۵ قانون آیین دادرسی مدنی، خواهان این حق را خواهد داشت که ضمن تقدیم دادخواست یا در اثنای دادرسی و یا به طور مستقل، جبران خسارات ناشی از دادرسی یا تاخیر انجام تعهد یا عدم انجام آن را که به علت تقصیر خوانده نسبت به ادای حق یا امتناع از آن به وی وارد شده یا خواهد شد مانند اجرت‌المثل را به لحاظ عدم تسلیم خواسته یا تاخیر تسلیم آن از باب اتلاف و تسبیب از خوانده مطالبه کند. خوانده نیز می‌تواند خسارت‌هایی را که عمداً از طرف خواهان با علم به غیر محق بودن در دادرسی به او وارد شده از خواهان مطالبه کند.

عناصر اصلی خسارات دادرسی، وجود ضرر و ارتکاب فعل زیانبار و رابطه سببیت بین فعل زیان‌بار و ورود ضرر است.

دادگاه در موارد ذکر شده میزان خسارت را پس از رسیدگی مشخص کرده و ضمن حکم راجع به اصل دعوا یا به موجب حکم جداگانه، محکوم علیه را به تأدیه خسارت ملزم خواهد کرد. در صورتی که قرارداد خاصی راجع به خسارت بین طرفین منعقد شده باشد، برابر قرارداد برای مطالبه هزینه دادرسی رفتار خواهد شد.

طبق تبصره یک این قانون، در غیر مواردی که دعوای مطالبه خسارت مستقل یا بعد از ختم دادرسی مطرح شود، امکان مطالبه خسارت‌های موضوع این ماده مستلزم تقدیم دادخواست نخواهد بود در تبصره ۲ این قانون نیز به این موضوع اشاره شده که خسارت ناشی از عدم النفع قابل مطالبه نخواهد بود و خسارت تأخیر تأدیه در موارد قانونی قابل مطالبه است.

آیا هزینه دادرسی قابل برگشت است؟

در برخی موارد، ممکن است خواهان از طرح دعوی پشیمان شود یا به هر دلیلی، دادخواست یا دعوای خود را مسترد کند. در این صورت، این سؤال مطرح می‌شود که آیا دادگاه می‌تواند به تقاضای خواهان دستور استرداد هزینه دادرسی را صادر کند؟
در نظریه شماره ۷/۱۴۰۰/۱۰۲۴ مورخ ۱۴۰۰/۱۱/۱۱ اداره کل حقوقی قوه قضاییه درباره استرداد هزینه دادرسی در موارد استرداد، به این سؤال این‌گونه پاسخ داده شده است:
اگر خواهان با استفاده از اختیاری که طبق ماده ۱۰۷ قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور مدنی دارد، دادخواست یا دعوای خود را مسترد کند یا دعوا به صدور گزارش اصلاحی منجر شود، دلیلی برای استرداد هزینه دادرسی اخذ شده در زمان تقدیم دادخواست وجود ندارد؛ زیرا همان‌طور که اخذ هزینه دادرسی به عنوان یکی از درآمدهای دولت باید طبق قانون باشد، استرداد آن نیز مستلزم تصریح قانونی است.
در نتیجه، اگر هزینه دادرسی برابر قانون وصول شده و اشتباهی نیز صورت نگرفته باشد، این هزینه مسترد نمی‌شود. استرداد هزینه دادرسی در صورت صدور گزارش اصلاحی در جهت ترغیب و تشویق طرفین دعوی به سازش نیز مستلزم پیشنهاد اصلاح یا وجود قانونی در این زمینه است.

سخن پایانی

با توجه به اینکه طرح دعوا در مراجع قانونی مانند دادگستری مستلزم پرداخت مبالغ مختلفی مانند هزینه دادرسی است، طرفین دعوا باید درباره این موضوع و شرایط پرداخت آن آگاهی کامل داشته باشند. این مبالغ طبق قانون آیین دادرسی مدنی محاسبه شده و به طرفین دعوا اعلام خواهد شد.

برای اینکه بتوانید در این دعاوی حق خودتان را احقاق کنید، باید از وکلای پایه یک دادگستری که مورد تأیید کانون وکلا هستند کمک بگیرید. وکلای پلتفرم حقوقی ترازو کمک‌تان می‌کنند تا اگر گرفتن هزینه دادرسی از طرف مقابل ممکن باشد، آن را انجام دهید. این وکلا در تمام مراحل رسیدگی به پرونده همراه موکلشان هستند و او را تنها نمی‌گذارند.

سوالات متداول