بازداشت کودکان و نوجوانان موضوعی است که در جامعه، نسبت به آنها حساسیتهای زیادی وجود دارد. این اقدام با بازداشت بزرگسالان تفاوت دارد و باید با دقت و توجه بیشتری دنبال شود. انجام این کار شرایط خاصی دارد؛ به عنوان مثال، سن مسئولیت کیفری افراد در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران چقدر است؟ رسیدگی به جرایم کودکان و بزرگسالان چه تفاوتی با یکدیگر دارد؟ آیا بازداشت افراد زیر ۱۸ سال قانونی است؟ در این مقاله از بلاگ حقوقی ترازو، به بررسی این موضوع مهم پرداختهایم.
شرایط بازداشت کودکان و دانشآموزان در قانون ایران
مطابق با کنوانسیون حقوق کودک که جمهوری اسلامی ایران نیز به آن پیوسته است، دستگیری، بازداشت یا زندانی کردن یک کودک باید مطابق با قوانین این حوزه باشد. ضمن اینکه باید بهعنوان آخرین راه چاره و برای کوتاهترین مدت ممکن بدان متوسل شد.
مطابق با قانون آیین دادرسی کیفری جمهوری اسلامی ایران نیز کودک و نوجوان، تنها در برخی موارد بازداشت میشوند. بر این اساس در جریان تحقیقات مقدماتی، مرجع قضایی، کودک و نوجوانی که مرتکب جرم شده را به والدین، قیم یا سرپرست قانونیاش میسپارد. در صورتی که وی والدین یا سرپرستی نداشته باشد، عدم دسترسی به آنها یا امتناع آنها از پذیرش وی، مرجع قضایی وظیفه سرپرستی و نگهداری از او را به هر شخص حقیقی یا حقوقی که مصلحت بداند، میسپارد. اشخاص مذکور موظف هستند هر گاه حضور طفل یا نوجوان لازم باشد، او را به مرجع قضایی معرفی کند. افراد ۱۵ تا ۱۸ سال نیز شخصا ملزم به معرفی خود به دادگاه هستند.
البته، در برخی موارد ممکن است برای کودک یا نوجوان قرار بازداشت یا نگهداری موقت در مراکز کانون اصلاح و تربیت صادر شود.
سن مسئولیت کیفری افراد
به موجب قانون مجازات اسلامی، افرادی که به سن بلوغ شرعی نرسیدهاند، مسئولیت کیفری ندارند. سن بلوغ دختران و پسران نیز به ترتیب ۹ و ۱۵ سال تمام قمری است. علاوه بر این، قانونگذار مسئولیت کیفری کودکان و نوجوانان را بر اساس جرم ارتکابی آنها تعیین میکند. برای احراز مسئولیت کیفری و تعیین مجازات و اقدامات تأمینی و تربیتی، سن مرتکب در زمان ارتکاب جرم ملاک است، نه زمان صدور حکم.
به طور کلی، در جرایم موجب حد یا قصاص، هر گاه افراد بالغ کمتر از ۱۸ سال، ماهیت جرم انجام شده یا حرمت آن را درک نکنند یا در رشد و کمال عقل آنان شبهه وجود داشته باشد، با توجه به سن آنها به مجازات پیشبینی شده در قانون محکوم میشوند. دادگاه برای تشخیص رشد و کمال عقل میتواند نظر پزشکی قانونی را استعلام یا از هر طریق دیگری که لازم میداند، استفاده کند.
درباره نوجوانانی که مرتکب جرم تعزیری میشوند و سن آنها در زمان ارتکاب، بین ۱۵ تا ۱۸ سال تمام شمسی است نیز با نظر دادگاه مجازاتهایی مانند نگهداری در کانون اصلاح و تربیت، جزای نقدی و انجام خدمات عمومی رایگان اجرا میشود.
تفاوت در روند رسیدگی به جرایم کودکان و بزرگسالان
طبق آیین دادرسی کیفری ایران، به جرایم کودکان و نوجوانان باید در دادسرا یا دادگاه اطفال و نوجوانان رسیدگی شود. هر گونه بازجویی از آنها برای تحقیقات مقدماتی پرونده بدون حضور والدین، سرپرست قانونی یا وکیل کودک ممنوع است. در برخی موارد به تشخیص قاضی پرونده، چنانچه مصلحت طفل اقتضا کند ممکن است تمام یا قسمتی از فرآیند دادرسی در غیاب وی انجام شود؛ رأی دادگاه در این حالت نیز حضوری اعلام میشود.
برخلاف دادگاههای کیفری بزرگسالان، رسیدگی به جرایم کودکان باید به صورت غیرعلنی انجام شود؛ به این معنا که هویت و مشخصات آنها نباید در رسانههای گروهی و مطبوعات منتشر شود. علاوه بر این، طبق قوانین کشور، در جرایم تعزیری درجه ۵ و ۶ برای کودکان و نوجوانان پرونده شخصیت تشکیل میشود. پروندهای که شامل گزارش مددکار اجتماعی درباره وضعیت مالی، خانوادگی و اجتماعی و گزارش پزشکی و روانپزشکی است.
قاضی مسئول رسیدگی به پرونده کودکان و نوجوانان نیز برخلاف قاضی رسیدگیکننده به جرایم بزرگسالان، باید حتما باتجربه و شخصی باشد که دورههای آموزشی لازم را دیده باشد. وکلای ترازو در چنین پروندههایی میتوانند همراه و در کنار شما باشند. میتوانید به شکل آنلاین از آنها بخواهید پرونده شما را قبول کنند.
بازداشت افراد زیر ۱۸ سال قانونی است؟
به طور کلی و در صورت ضرورت، اخذ کفیل یا وثیقه فقط از متهمان بالای ۱۵ سال امکانپذیر است. در صورت ناتوانی آنها از معرفی کفیل، ایداع وثیقه یا در صورت ارتکاب برخی جرایم (که دلایل، قرائن و امارات کافی بر توجه اتهام به متهم دلالت کند)، امکان بازداشت موقت آنها وجود خواهد داشت. این جرایم عبارت هستند از:
۱- جرایمی که مجازات قانونی آنها سلب حیات، حبس ابد یا قطع عضو و جنایات عمدی علیه تمامیت جسمانی که میزان دیه آنها ثلث دیه کامل یا بیش از آن است.
۲- جرایم تعزیری که درجه ۴ و بالاتر هستند.
۳- جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی کشور که مجازات قانونی آنها درجه ۵ و بالاتر است.
۴- ایجاد مزاحمت و آزار و اذیت برای بانوان و اطفال یا قدرتنمایی و ایجاد مزاحمت برای اشخاص که با چاقو یا هر نوع اسلحه انجام شود.
۵- سرقت، کلاهبرداری، ارتشا، اختلاس، خیانت در امانت، جعل یا استفاده از سند مجعول. در صورتی که مشمول جرایم تعزیری درجه ۴ و بالاتر نباشد و متهم یک فقره سابقه محکومیت قطعی به علت ارتکاب هر یک از جرایم مذکور داشته باشد.
در صورت ارتکاب این جرایم توسط کودکان و نوجوانان نیز دادسرا یا دادگاه در صورتی میتواند قرار نگهداری موقت آنها را در کانون اصلاح و تربیت صادر کند که یکی از این شرایط وجود داشته باشند:
۱- آزاد بودن متهم موجب از بین رفتن آثار و ادله جرم، باعث تبانی با متهمان دیگر، شهود و مطلعان واقعه یا موجب امتناع شهود از ادای شهادت شود.
۲- بیم فرار یا مخفیشدن متهم وجود داشته باشد و به روش دیگری نتوان از آن جلوگیری کرد.
۳- آزاد بودن متهم مخل نظم عمومی، موجب به خطر افتادن جان شاکی، شهود یا خانواده آنان و خود متهم شود.
جایگزین بازداشت و حبس کودکان و نوجوانان
بازداشت و حبس کودکان و نوجوانان در بیشتر موارد نمیتواند به بهبود شرایط آنها کمک کند. چه بسا در برخی موارد، به بدتر شدن وضعیت و عدم آمادگی آنها برای بازگشت به جامعه منجر شود. به همین علت، کارشناسان حقوق کودک، مجازاتهای جایگزین که باتوجه به جرم ارتکابی، شخصیت و سابقه کیفری مرتکب، دفعات ارتکاب جرم، وضعیت بزهدیده و آثار ناشی از ارتکاب جرم تعیین میشوند را پیشنهاد میدهند. این مجازاتها را میتوان طبق نظر قاضی دادگاه مشخص کرد و با کمک و مشارکت مردم و نهادهای مدنی به اجرا درآورد. برخی از این مجازاتهای جایگزین شامل این موارد است:
- انجام خدمات عمومی رایگان
- دوره مراقبت و نظارت بر رفتار کودک با تدابیری نظیر مراجعه کودک به روانپزشک یا روانشناس
- نظارت الکترونیکی در جرایم تعزیری به تشخیص قاضی پرونده
- فرستادن کودک یا نوجوان به یک مؤسسه آموزشی و فرهنگی بهمنظور تحصیل یا حرفهآموزی
- جزای نقدی
- اخذ تعهد کتبی
کارشناسان حقوقی ترازو در هر ساعتی از شبانهروز میتوانند به سوالات شما در این حوزه به شکل رایگان پاسخ دهند.
حقوق کودک در زمان بازداشت
مطابق با کنوانسیون حقوق کودک، باید با کودک زندانی رفتاری انسانی و همراه با احترام داشت؛ به نحوی که نیازهای ویژه سنی وی در نظر گرفته شوند. بر همین اساس:
- کودک نباید مورد شکنجه، سایر رفتارهای بیرحمانه و غیرانسانی یا مغایر شئون انسانی قرار بگیرد.
- کودکان زندانی باید از افراد بزرگسال جدا شوند؛ مگر اینکه این امر با مصالح کودک مغایرت داشته باشد.
- در طول دوران بازداشت یا حبس به جز شرایط استثنایی، کودک حق داشتن تماس با خانواده خود را از طریق نامه و ملاقات دارد.
- هر کودک زندانی باید از حق دسترسی سریع به مشاوره حقوقی، سایر مساعدتهای ضروری و حق اعتراض نسبت به مشروعیت زندانیشدن خود را داشته باشد.
نقش دادسرا و دادگاه در روند بازداشت کودکان و نوجوانان
طبق آیین دادرسی کیفری، دادگاه اطفال و نوجوانان مسئول اصلی رسیدگی به جرایم کودکان و نوجوانان است. در کنار این مرجع قضایی و در همان محل، شعبهای از دادسرای عمومی و انقلاب با عنوان «دادسرای ویژه نوجوانان» به سرپرستی یکی از معاونان دادستان و با حضور یک یا چند بازپرس، تشکیل میشود. تحقیقات مقدماتی جرایم افراد ۱۵ تا ۱۸ سال به جز جرایمی که طبق این قانون به طور مستقیم از سوی دادگاه انجام میشود، در این دادسرا پیگیری میشود.
تحقیقات مقدماتی همه جرایم افراد زیر ۱۵ سال نیز به طور مستقیم در دادگاه اطفال و نوجوانان انجام میشود. دادگاه مذکور کلیه وظایفی را که طبق قانون بر عهده ضابطان دادگستری و دادسراست انجام میدهد.
اگر کودک یا نوجوان مرتکب یک جرم مشهود شود، ضابطان دادگستری مکلف هستند نسبت به حفظ آلات، ادوات، آثار، علایم و دلایل جرم اقدام کنند. با این حال، این ضابطان اجازه تحقیقات مقدماتی از طفل یا نوجوان را ندارند و در صورت دستگیری وی، موظف هستند متهم را به دادسرا یا دادگاه اطفال و نوجوانان تحویل دهند. شرایط بازداشت کودکان و نوجوانان نیز به همان ترتیبی خواهد بود که پیش از این توضیح داده شد.
اگر کودکی بازداشت شد چه باید کرد؟
به طور کلی، بازداشت هر فرد کمتر از ۱۸ سال در موارد استثنایی انجام میشود و باید بهمحض دستگیری به والدین یا سرپرست قانونی او اطلاع داده شود. در موارد خاص نیز کودک نباید در بازداشتگاه بزرگسالان نگهداری شود؛ باید در کانون اصلاح و تربیت بهصورت موقت نگهداری شود.
از آنجایی که رعایت حقوق کودک در زندگی وی نقش مهمی دارد، بهتر است در صورت مواجهه با قرار بازداشت موقت، از مشورت یک وکیل بهرمند شوید. وکلای ترازو به شکل آنلاین و در سریعترین زمان ممکن به شما مشورت میدهند.
مسئولیت قانونی ضابطان در صورت نقض حقوق کودک
ضابطان قضایی و قانونی در صورت بازداشت کودکان و نوجوانان مکلف به رعایت آیین دادرسی کیفری و قانون مجازات اسلامی هستند. در صورتی که ضابطان قوانین و مقرراتی که به آنها اشاره شد را رعایت نکنند، امکان شکایت از آنها وجود دارد.
سادهترین راه برای شکایت از برخورد غیرقانونی پلیس تماس با سامانه ۱۹۷ و طرح شکایت است. علاوه بر این، امکان طرح شکایت کیفری از طریق دفتر خدمات قضایی الکترونیک یا گزارش به سازمان بازرسی کل کشور نیز وجود دارد. وکلای پلتفرم حقوقی ترازو آماده پاسخگویی به سؤالات شما در این زمینه هستند و میتوانند وکالت شما در چنین پروندههایی را بر عهده بگیرند.
سخن پایانی
رعایت حقوق کودک یکی از موضوعاتی است که در قوانین و مقررات بینالمللی و ملی به آن توجه ویژهای میشود. از جمله این حقوق میتوان به حقوق کودکان و نوجوانان در صورت ارتکاب جرایم مختلف اشاره کرد. بازداشت کودکان تحت شرایطی خاص امکانپذیر است و باید با نظارت مقامات قضایی باشد. همچنین، کودکان و نوجوانان را نباید در بازداشتگاهها و ندامتگاههای عادی نگهداری کرد. شرایط سنی خاص آنها موجب شده تا قانونگذار کانون اصلاح و تربیت را حتی برای نگهداری موقت آنها در نظر بگیرد.
سؤالات متداول
پلیس میتواند افراد زیر ۱۸ سال را بازداشت کند؟
این اقدام تحت شرایطی خاص و با اطلاع والدین یا سرپرست آنها امکانپذیر است.
کودک بازداشت شده تا چه مدت ممکن است در بازداشت بماند؟
بهطور کلی و مطابق مقررات آیین دادرسی کیفری، مدت بازداشت متهم (اعم از طفل یا بزرگسال) نباید از حداقل مجازات حبس مقرر قانونی برای جرم ارتکابی تجاوز کند.
میتوان برای کودکان بازداشت شده وثیقه گذاشت؟
بله. بهطور کلی اخذ کفیل یا وثیقه فقط برای متهمان بالای ۱۵ سال امکانپذیر است.
تفاوت دادگاه اطفال با دادگاه کیفری چیست؟
دادگاه اطفال به جرایم کودکان و نوجوانان رسیدگی میکند؛ اما دادگاه کیفری مسئول رسیدگی به جرایم بزرگسالان و افرادی است که بیش از ۱۸ سال سن دارند.