فوت سرپرست خانواده علاوه بر فشارهای روحی، دغدغههای مالی جدی را برای بازماندگان به همراه دارد. مهمترین آنها چگونگی دریافت حقوق شوهر پس از فوت اوست. برای برقراری این مستمری، لزوم توجه به قوانین تامین اجتماعی و ارث در اولویت قرار دارد. برخلاف تصور عموم، تقسیم این وجوه صرفاً تابع قوانین ارث (ماترک) نیست، بلکه بر اساس ضوابط حمایتی قانون تأمین اجتماعی و قانون استخدام کشوری انجام میشود. شناخت دقیق سهم هر یک از وراث و شرایط قانونی، مانع از تضییع حقوق خانواده متوفی در راهروهای اداری خواهد شد. در این مقاله از بلاگ پلتفرم حقوقی ترازو، جزئیات این موضوع را بررسی کردهایم.
تفاوت مستمری با ارث
مستری بازماندگان عبارت است از وجهی که پس از مرگ بیمه شده یا مستمریبگیر، برای تأمین معیشت، به بازماندگان واجد شرایط او پرداخت میشود. تفاوت اساسی این حقوق با ارث در ماهیت آن است. ارث شامل اموال، املاک و داراییهای زمان حیات متوفی است که طبق طبقات ارث در قانون مدنی تقسیم میشود. در حالیکه مستمری، یک حق حمایتی است که توسط نهاد بیمهگر (مانند سازمان تأمین اجتماعی) تنها به افرادی که در قانون بیمه «بازمانده واجد شرایط» شناخته شوند، تعلق میگیرد. به زبان ساده، ممکن است فردی بر اساس قانون مدنی وارث باشد، اما طبق قانون تامین اجتماعی، شرایط دریافت مستمری را نداشته باشد.
شرایط برقراری مستمری توسط شوهر متوفی
برای اینکه بازماندگان بتوانند نسبت به دریافت حقوق شوهر متوفی اقدام کنند، فرد فوت شده باید در زمان حیات شرایط خاصی از نظر سابقه پرداخت بیمه داشته باشند. طبق ماده ۸۰ قانون تأمین اجتماعی، مستمری در شرایط زیر برقرار میشود:
- فوت مستمریبگیر بازنشسته یا ازکارافتاده
- فوت بیمهشدهای که در ۱۰ سال آخر حیات خود، حداقل یک سال سابقه پرداخت حق بیمه داشته است. مشروط بر اینکه حداقل ۹۰ روز آن مربوط به سال آخر باشد.
- اگر بیمه شده فاقد شرایط فوق باشد ولی حداقل ۲۰ سال سابقه پرداخت حق بیمه داشته باشد، بازماندگان وی متناسب با سنوات خدمت، حقوق دریافت میکنند.
- در مواردی که فوت ناشی از حادثه ناشی از کار یا بیماریهای حرفهای باشد، بدون توجه به میزان سابقه، مستمری کامل برقرار میشود.
برای بررسی شرایط دریافت بیمه شوهر فوت شده، اگر دچار مشکلات قانونی و حقوقی هستید، میتوانید با وکلای ترازو به شکل آنلاین مشاوره کنید.
سهم مستمری زوجه
در فرآیند دریافت حقوق شوهر پس از فوت او، همسر دائمی متوفی اصلیترین ذینفع محسوب میشود. طبق قانون، سهم مستمری زوجه معادل ۵۰ درصد از کل مستمری استحقاقی بیمه شده است. نکته حائز اهمیت این است که اگر متوفی چند همسر دائمی داشته باشد، این ۵۰ درصد به تساوی بین آنها تقسیم میشود.
یکی از سوالات کلیدی این است که آیا زن با ازدواج مجدد پس از فوت همسر فوت شده، مستمری او را از دست میدهد؟ طبق قانون حمایت از خانواده مصوب سال ۱۳۹۱، ازدواج مجدد زوجه (چه دائم و چه موقت) دیگر مانعی برای دریافت مستمری نیست. بنابراین همسر متوفی حتی در صورت ازدواج مجدد، همچنان سهم مستمری خود را دریافت خواهد کرد. این حق برای حمایت از امنیت اقتصادی زنان پیشبینی شده است.
سهم فرزندان و والدین متوفی
علاوه بر همسر، سایر بازماندگان نیز تحت شرایط خاصی سهم میبرند. طبق ماده ۸۳ قانون تأمین اجتماعی، تقسیمبندی به شرح زیر است:
- فرزندان دختر: به شرط نداشتن شوهر و عدم اشتغال به کار، مستحق دریافت ۲۵ درصد مستمری هستند.
- فرزندان پسر: تا سن ۱۸ سالگی (و پس از آن در صورتی که معلول از کارافتاده کلی باشند یا طبق گواهی یکی از مؤسسات رسمی آموزشی به تحصیل اشتغال داشته باشند) سهم ۲۵ درصدی دریافت میکنند.
- والدین متوفی: در صورتی که تحت تکفل بیمه شده بوده و سن پدر از ۶۰ و مادر از ۵۵ سال تجاوز کرده باشد یا ازکارافتاده باشند، هر کدام ۲۰ درصد سهم میبرند.
مجموع سهم بازماندگان نباید از ۱۰۰ درصد مستمری تجاوز کند. اگر فراتر رود، سهم هر یک، به نسبتی مشخص کاهش پیدا میکند.
جدول سهم بازماندگان و شرایط استحقاق
| ردیف | نسبت با متوفی | سهم از مستمری | شرط اصلی بقای حقوق |
| ۱ | زوجه (زن دائمی) | ۵۰ درصد | ازدواج مجدد مانع نیست |
| ۲ | فرزند دختر | ۲۵ درصد | عدم ازدواج و عدم اشتغال |
| ۳ | فرزند پسر | ۲۵ درصد | سن زیر ۲۰ سال یا اشتغال به تحصیل |
| ۴ | پدر و مادر | هر کدام ۲۰ درصد | تحت تکفل بودن و شرط سنی |
کارشناسان حقوقی ترازو در هر ساعتی از شبانهروز به سوالات شما درباره دریافت حقوق پس از فوت شوهر پاسخ میدهند. با آنها در ارتباط باشید.
مدارک لازم و نحوه اقدام برای برقراری مستمری
برای آغاز فرایند دریافت حقوق شوهر پس از فوت او، بازماندگان باید به سامانه خدمات الکترونیک سازمان تأمین اجتماعی یا شعب مربوطه مراجعه کنند. مدارک مورد نیاز برای پیگیری این موضوع عبارت است از:
۱- گواهی فوت صادره از سازمان ثبت احوال
۲- اصل و کپی شناسنامه و کارت ملی متوفی و بازماندگان
۳- سند ازدواج دائمی زوجه
۴- گواهی اشتغال به تحصیل برای فرزندان پسر بالای ۲۰ سال
۵- مدارک مربوط به کفالت برای والدین
۶- دریافت گواهی انحصار وراثت الکترونیکی
ثبت درخواست در سامانه بیمه رایگان است، اما برای اخذ گواهی انحصار وراثت (که پیشنیاز برخی مراحل اداری است) باید از طریق «سامانه ابلاغ و دریافت گواهی الکترونیک انحصار وراثت» سازمان ثبت احوال اقدام کنید. پس از ثبت گواهی فوت در سامانه ثبت احوال، فرایند صدور به صورت الکترونیکی آغاز می شود. هزینه صدور گواهی الکترونیک انحصار وراثت در سال ۱۴۰۴ (بر اساس جدول تعرفههای خدمات سازمان ثبت احوال کشور) مبلغ ۱۰۰ هزار تومان است که در مراحل درخواست اینترنتی پرداخت میشود.
موارد قانونی قطع حقوق ورثه
برقراری مستمری همیشگی نیست و در صورت خروج از شرایط قانونی، پرداخت آن متوقف میشود. این شرایط برای همه بازماندگان یکسان نیست و تفاوتهایی دارد:
- اشتغال به کار: اگر فرزندان (دختر یا پسر) یا والدین در جایی استخدام شده و بیمه برای آنها پرداخت شود، حقوق آنها قطع میشود.
- ازدواج دختران: به محض ثبت واقعه ازدواج در شناسنامه فرزند دختر، سهم وی از مستمری قطع خواهد شد.
- پایان تحصیلات یا شرط سنی: خروج فرزندان از شرط سنی مقرر در قانون یا اتمام تحصیلات دانشگاهی منجر به قطع حقوق میشود، مگر در موارد معلولیت تأیید شده توسط کمیسیون پزشکی.
سخن پایانی
فرآیند دریافت حقوق پس از فوت سرپرست، پیچیدگیهای خاص خود را در تفکیک سهمالارث و مستمری دارد. تداخل قوانین قدیم و جدید و نیاز به اثبات مواردی مانند عدم اشتغال یا کفالت، گاهی خانوادهها را با چالشهای اداری فرساینده روبهرو میکند. برای پیشگیری از بروز اختلاف بین وراث و اطمینان از برقراری سریع حقوق، مشورت با متخصصان ضروری است. در این راستا، وکلای پلتفرم حقوقی ترازو در کنار شما هستند. شما میتوانید از مشاوره تخصصی بهرهمند شده و با اطمینان کامل، احقاق حقوق خود و فرزندانتان را در پروندههای مستمری و انحصار وراثت پیگیری کنید.
سوالات متداول
آیا حقوق بازنشستگی زن متوفی به شوهرش میرسد؟
بله؛ در صورتی که شوهر تحت تکفل زن بوده و سن او از ۶۰ سال بیشتر باشد یا توسط کمیسیون پزشکی از کار افتاده شناخته شود، میتواند مستمری زن خود را دریافت کند.
اگر مرد شاغل نباشد ولی سابقه بیمه داشته باشد، مستمری برقرار میشود؟
اگر متوفی حداقل ۲۰ سال سابقه بیمه داشته باشد، حتی بدون اشتغال در زمان فوت، مستمری به وراث تعلق میگیرد.
آیا فرزندان از چند مستمری (پدر و مادر) همزمان بهرهمند میشوند؟
فرزندان میتوانند در صورت فوت هر دو والدین (که هر دو بیمهپرداز بودهاند)، از هر دو مستمری با رعایت سایر شرایط استفاده کنند.