فوت همسر، یکی از تلخترین تجربههای زندگی است که علاوه بر فشارهای عاطفی سنگینی که در پی دارد، زن را با انبوهی از چالشهای قانونی و مالی هم مواجه میکند. در چنین شرایطی، آگاهی از حقوق مالی زن پس از فوت شوهر میتواند مسیر پیچیده رسیدگی به امور ماترک (اموال به جا مانده) و تأمین آینده را تا حد زیادی تسهیل کند. تصور رایج این است که این دسته از حقوق تنها شامل ارث میشود، اما قانون مدنی ایران مجموعهای از حقوق مادی را برای زن متوفی در نظر گرفته که باید پیش از تقسیم ارث یا به موازات آن، مورد توجه قرار گیرد. در این مقاله از بلاگ پلتفرم حقوقی ترازو، بررسی جامعی درباره تمامی این حقوق از جمله مهریه، سهمالارث، نفقه، بیمه عمر و مستمری بازنشستگی است انجام دادهایم. تا انتهای مقاله همراه ما باشید.
محاسبه مهریه زن پس از فوت شوهر چگونه است؟
به محض انعقاد عقد دائم، مهریه به مالکیت زن درمیآید و یک دین ممتاز است؛ یعنی پرداخت آن بر تمام دیون دیگر متوفی (به جز هزینههای کفن و دفن و بدهیهای دارای وثیقه) اولویت دارد.
مطابق قانون و حقوق مالی زن پس از فوت شوهر، زن حق دارد تمام مهریه خود را از ماترک (اموال به جا مانده از متوفی) مطالبه کند. فرقی نمیکند که مهریه عندالمطالبه باشد یا عندالاستطاعه. در هر صورت، با فوت شوهر، زن میتواند برای وصول آن اقدام کند. زن باید پس از طی مراحل انحصار وراثت، با مراجعه به اداره اجرای ثبت اسناد رسمی (اگر سند ازدواج رسمی باشد) یا دادگاه خانواده، برای توقیف و مطالبه مهریه از اموال متوفی اقدام کند. دیگر ورثه هم موظف هستند پیش از تقسیم ارث، مهریه را از کل داراییهای همسر متوفی پرداخت کنند. برای دریافت مهریه زن بعد از فوت شوهر باید همه مراحل قانونی طی شود.
سهمالارث زن از شوهر متوفی
یکی از مهمترین بخشهای حقوق مالی زن پس از فوت شوهر، سهمالارث است که میزان آن بستگی به وجود یا عدم وجود فرزند از شوهر فوت شده دارد. تقسیم ارث فرزندان بر ارث مادر تاثیر دارد. جدول سهمالارث زن از شوهر عبارت است از:
| وضعیت شوهر متوفی | سهمالارث زن (یا زنان) | ماده قانونی مرتبط |
| بدون فرزند (از این زن یا هر همسر دیگر) | یکچهارم از کل ماترک | ماده ۹۱۳ قانون مدنی |
| با فرزند (از این زن یا هر همسر دیگر) | یکهشتم از کل ماترک | ماده ۹۱۳ قانون مدنی |
اگر شوهر چندین همسر دائم داشته باشد، سهم یکچهارم یا یکهشتم به صورت مساوی بین تمام همسران تقسیم خواهد شد. سوالات خود در این حوزه را میتوانید به شکل رایگان با کارشناسان حقوقی ترازو در میان بگذارید و در کوتاهترین زمان پاسخ خود را دریافت کنید.
محاسبه ارث زن از اموال شوهر
حقوق مالی زن پس از فوت شوهر و مجموع قوانین ارث زن از شوهر در طول زمان تغییراتی داشته است. در حال حاضر، مطابق ماده ۹۴۶ اصلاحی قانون مدنی، زن از کلیه اموال متوفی، اعم از اموال منقول و غیرمنقول ارث میبرد. جزئیات این موضوع به این شرح است:
- اموال منقول: از عین اموال منقول مانند خودرو، حساب بانکی، سکه طلا، دلار یا ارز دیجیتال (در صورت اثبات مالکیت) به طور کامل ارث میبرد.
- اموال غیرمنقول (عرصه و اعیان): زن از «عین» اموال غیرمنقول ارث نمیبرد و سهم او فقط از «قیمت» عرصه و اعیان محاسبه میشود. در صورت وجود فرزند، سهم زن یکهشتم و در صورت نبود فرزند، یکچهارم از قیمت اموال غیرمنقول را به ارث میبرد.
درباره ارث از عرصه و اعیان هم باید گفت که اگر ملکی، زمین و ساختمان داشته باشد، زن از قیمت زمین و عین ساختمان ارث میبرد. قانونگذار به زن اجازه داده که اگر ورثه از پرداخت قیمت امتناع کردند، حق خود را از عین اموال مطالبه کند. (ماده ۹۴۸ قانون مدنی)
نفقه زن در ایام عده وفات
پس از فوت شوهر، وظیفه پرداخت نفقه از عهده او برداشته میشود، اما قانون برای حمایت از زن در دوران سوگ و عده، شرایط ویژهای را در نظر گرفته است. مدت عده وفات، ۴ ماه و ۱۰ روز است. مطابق ماده ۱۱۱۰ اصلاحی قانون مدنی، در ایام عده وفات، مخارج زندگی زوجه عندالمطالبه از اموال اقاربی که پرداخت نفقه به عهده آنان است (در صورت عدم پرداخت) تأمین میشود.
در ایام عده وفات، مخارج زندگی زن به عهده ورثه متوفی نیست، اما در صورت عدم توانایی زن در تأمین مخارج، این امر بر عهده اقاربی است که پرداخت نفقه بر عهده آنهاست. وکلای پلتفرم حقوقی ترازو در زمینه حقوق مالی زن پس از فوت شوهر تجارب زیادی دارند و میتوانید به شکل آنلاین از آنها مشاوره حقوقی دریافت کنید.
وقت کم داری؟ راهحل نزدیکه
مشاوره فوری و آنلاین با وکلای ترازو، بدون نیاز به مراجعه حضوری
حقوق زن در صورت داشتن فرزند از شوهر متوفی
وجود فرزند (از همسر فعلی یا همسران قبلی) تأثیر مستقیمی بر میزان سهمالارث زن میگذارد. با این وجود این موضوع نباید با حقوق زن در حوزه حضانت فرزندان اشتباه گرفته شود. همانطور که در پیشتر گفته شد، وجود فرزند، سهمالارث زن را به یکهشتم کاهش میدهد. از طرفی پس از فوت پدر، حضانت فرزندان، چه دختر و چه پسر، مطلقا با مادر است. جز در صورت صدور حکم دادگاه در موارد استثنایی که مصلحلت طفل اقتضا کند هیچکس (حتی پدر و مادر فرد متوفی) حق گرفتن حضانت از مادر را ندارد. این موضوع در ماده ۴۳ قانون حمایت خانواده به صراحت بیان شده است.
وضعیت بیمه عمر و حقوق بازنشستگی متوفی
بسیاری از مردان دارای بیمهنامه عمر یا مستمری بازنشستگی هستند که این مبالغ نیز جزو حقوق مالی زن پس از فوت شوهر محسوب میشود، اما قوانین پرداخت آنها با ارث متفاوت است.
بیمه عمر فرد متوفی
- مبلغ بیمه عمر، جزو ماترک نیست و مستقیم و خارج از قاعده ارث، به ذینفع یا ذینفعان مشخص شده در بیمهنامه پرداخت میشود.
- اگر ذینفع مشخص نشده باشد، مبلغ بیمه به ورثه قانونی (از جمله زن) پرداخت خواهد شد. برای مطالبه باید به شرکت بیمه مربوطه مراجعه و مدارک فوت و انحصار وراثت را ارائه داد.
مستمری بازنشستگی (حقوق بازماندگان)
- مطابق قوانین تأمین اجتماعی و صندوقهای بازنشستگی، در صورت فوت فرد بیمه شده، حقوق بازنشستگی یا مستمری او به همسر دائمی، فرزندان و پدر و مادر واجد شرایط تعلق میگیرد.
- همسر دائم متوفی در صورت نداشتن ازدواج مجدد (در برخی صندوقها) یا به شرط تحت کفالت بودن، محق به دریافت مستمری است. اگر شوهر چند همسر داشته باشد، مستمری به طور مساوی میان آنها تقسیم میشود.
- بیمههای درمانی (مانند تأمین اجتماعی) برای بازماندگان واجد شرایط، شامل همسر و فرزندان، همچنان قابل استفاده است.
لزوم بررسی وصیتنامه پیش از انحصار وراثت
یکی از گامهای اساسی که باید پیش از شروع رسمی تقسیم ترکه برداشته شود، بررسی وجود هرگونه وصیتنامه قانونی از متوفی است. وصیت متوفی تنها تا یکسوم از کل داراییهای او نافذ است و نیازی به اجازه ورثه ندارد. نسبت به مازاد بر ثلث اموال، وصیت منوط به اجازه ورثه است. حتی اگر شوهر در وصیتنامه خود تمام اموال را به شخص دیگری بخشیده باشد، زن همچنان از دوسوم باقیمانده از ترکه، سهمالارث قانونی خود (یکچهارم یا یکهشتم) را دریافت میکند.
مراحل قانونی و انحصار وراثت
برای اینکه زن بتواند به حقوق مالی متوفی دست یابد، باید گواهی انحصار وراثت صادر شود. از مرداد ۱۴۰۴ صدور این گواهی بر عهده سازمان ثبت احوال قرار گرفته و به صورت الکترونیکی و خودکار انجام میشود؛ مشروط بر آن که فوت متوفی در سامانه ثبت احوال ثبت شده باشد. در این صورت نیازی به مراجعه حضوری یا تنظیم دادخواست از سوی وراث نیست؛ گواهی ظرف حدود ۴۰ روز صادر و برای وراث و ذینفعان از طریق سامانه (verasat.ncr.ir) یا درگاه دولت الکترونیک ابلاغ میشود. همچنین در حال حاضر تنظیم اظهارنامه مالیاتی (مالیات بر ارث) جزو پیش شرطهای صدور انحصار وراثت نیست، اما برای تقسیم ترکه لازم است.
| نوع حق مالی | مرجع رسیدگی یا پرداخت | توضیحات تکمیلی |
| مهریه | دادگاه خانواده (در صورت وجود اختلاف بین ورثه) | قابل مطالبه از ماترک متوفی است. |
| سهمالارث | اداره ثبت یا دادگاه (در صورت وجود اختلاف بین ورثه) | بر اساس گواهی انحصار وراثت تقسیم میشود. |
| نفقه ایام عده | دادگاه خانواده (در صورت وجود اختلاف بین ورثه) | عندالمطالبه از اموال اقاربی که پرداخت نفقه به عهده آنان است (در صورت عدم پرداخت) تأمین میشود. |
| بیمه عمر | شرکت بیمه | اگر زن ذینفع باشد، مستقیم پرداخت میشود. |
| حقوق بازنشستگی | سازمان تأمین اجتماعی | مستمری ماهانه به همسر تعلق میگیرد. |
سخن پایانی
سوگ و اندوه از دست دادن همسر، به تنهایی بار سنگینی است و درگیر شدن با پیچیدگیهای حقوقی و مالی میتواند این دوران را دشوارتر سازد. احقاق کامل حقوق مالی زن پس از فوت شوهر، شامل مهریه، سهمالارث، و مطالبات دیگر، نیازمند آگاهی دقیق از قوانین و طی کردن صحیح مراحل قانونی است. در چنین شرایطی، برخورداری از حمایت و راهنمایی تخصصی یک وکیل یا مشاور حقوقی مجرب، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت است. وکلای پلتفرم حقوقی ترازو در زمینه حقوق خانواده و ارث، شما را در احقاق کامل حقوق قانونی خود همراهی میکنند.
سؤالات متداول
اگر زن از شوهر تمکین نکرده باشد، آیا باز هم ارث میبرد؟
بله. حق ارثبری زن به تمکین او از شوهر وابسته نیست.
آیا زن از اموالی که قبل از ازدواج به نام شوهر بوده است، ارث میبرد؟
بله. سهمالارث زن از شوهر شامل تمام اموال و داراییهایی است که در زمان فوت، در مالکیت شوهر بوده است.
آیا زن میتواند هم مهریه و هم سهمالارث خود را مطالبه کند؟
بله. مهریه یک دین است که زن مالک آن است و باید قبل از تقسیم ارث از ماترک پرداخت شود. سهمالارث نیز حق مالکیت زن بر بخشی از باقیمانده اموال پس از کسر دیون است.