در روزهای اخیر استفاده از عبارت «جای خالی» به جای الفاظ رکیک، روی آنتن زنده و رسمی صدا و سیما، توجه افکار عمومی بسیاری را به خود جلب کرده است. این رویداد تازهترین نمونه از چالشهای جرم استفاده از الفاظ رکیک در رسانه، مسئولیت کیفری تولیدکنندگان محتوا، توهین در قالب طنز و انتشار محتوای خلاف عفت عمومی است. در این گزارش از بلاگ پلتفرم حقوقی ترازو به بررسی حقوقی ماجرا میپردازیم.
توهین در قالب جای خالی
ماجرا از جایی آغاز شد که محمدحسین میثاقیان، مجری یکی از برنامههای پربیننده ورزشی این روزهای صدا و سیما، در واکنش به فعالیت تولیدکنندگان محتواهای ورزشی در پلتفرمهای قانونی داخلی و خارجی، با ادبیاتی تند و بیپرده گفت: «آدم مفتبر از جای خالی هم جای خالی تره!» اشاره به ترانهای که در آن از الفاظ رکیک و فحشهای جنسی استفاده شده است.
حالا با بالا گرفتن موج انتقادها، این پرسش حقوقی و رسانهای مطرح میشود که آیا پناه گرفتن پشت عبارت «جای خالی»، مسئولیت کیفری گوینده را ساقط میکند یا قانون به القای مفهوم و اثرگذاری بر مخاطب توجه دارد؟
تفاوت محتوای نامتعارف و محتوا مجرمانه از منظر قانون
در نظام حقوقی ایران، بنا بر ماده ۲ قانون مجازات اسلامی، اصل قانونی بودن جرم و مجازات ایجاب میکند که برای تعقیب کیفری یک رفتار، ارکان جرم بهطور کامل محرز شود. البته در فضای رسانهای، باید مرز دقیقی میان دو مفهوم ترسیم کرد:
۱- ادبیات نامتعارف و سخیف: استفاده از اصطلاحاتی مانند «مفتبر» یا تغییر لحن رسمی به لحنی غیررسمی، اگرچه جایگاه رسانه صدا و سیما را تنزل میدهد، اما واجد وصف مجرمانه نیست؛ صراحتاً در قانون، مجازاتی برای آن تعیین نشده است. این نوع رفتارها معمولاً با تذکر، توبیخ اداری یا نظارت نهادهایی مانند شورای نظارت بر صدا و سیما مواجه میشوند.
۲- محتوای مجرمانه کنایهای: زمانی که ساختار کلام به گونهای بیان میشود که یک دشنام صریح ناموسی یا جنسی را بازسازی کند، رفتار از حوزه «ادبیات سخیف» خارج شده و میتواند وصف مجرمانه پیدا کند. در ادامه به بررسی عناوین مجرمانه منطبق بر موضوع میپردازیم.
تحلیل امکان انطباق رفتار با عناوین مجرمانه
با وجود اینکه مجری با رندی، لفظ رکیک را صریح بیان نکرده و از تکنیک جای خالی استفاده کرده است، اما این رفتار ذیل دو عنوان مجرمانه قابل بررسی حقوقی است:
توهین
- برای تحقق جرم توهین، نیازی به بیان صریح الفاظ نیست. طبق رویه قضایی، توهین میتواند با اشاره، کنایه یا حتی رفتارهای تحقیرآمیز محقق شود.
- اگرچه فرد خاصی نام برده نشده، اما مخاطب کلام واضح است؛ فعالان و تولیدکنندگان محتواهای ورزشی در فضایی خارج از صدا و سیما که قصد پوشش بازیهای جام جهانی فوتبال را دارند. این صنف یا گروه مشخص، در صورت اثبات تحقیر عرفی، امکان پیگیری حقوقی دارند.
- از آنجا که لفظ صریح ادا نشده، طبق ماده ۲۶۱ قانون مجازات اسلامی جرم «قذف» (که حد شلاق دارد) منتفی است، اما عنوان توهین تعزیری موضوع ماده ۶۰۸ قانون مجازات اسلامی، به دلیل استفاده از کنایه مستهجن کماکان برقرار است.
جریحهدار کردن عفت عمومی و اخلاق حسنه
- مهمترین چالش حقوقی این پرونده، بستر انتشار آن یعنی آنتن زنده صدا و سیما است. طبق بند ۲ ماده ۶ قانون مطبوعات که ضوابط مشابهی از آن بر صدا و سیما هم حاکم است، «اشاعه فحشا و منکرات و انتشار عکسها، تصاویر و مطالب خلاف عفت عمومی» ممنوع است.
حال سؤال اصلی آن است که آیا جای خالی عنصر مادی جرم را منتفی میکند؟ کارشناسان حقوقی معتقدند معیار، اثرگذاری عرفی بر مخاطب است. اگر ذهن مخاطب عادی (شامل همه بینندگان , در هر رده سنی) با شنیدن ساختار جمله و توصیه به جست و جوی ترند موسیقی، واژه مستهجن را بازسازی کند، «القای مفهوم» رخ داده و جرم انتشار محتوای خلاف عفت عمومی ممکن است محقق شود. بنابراین، جایگزینی الفاظ رکیک با «جای خالی» همیشه رافع مسئولیت نیست؛ قانون به معنای دریافتشده توسط جامعه توجه دارد، نه فقط کلمات حذف شده.
نقش قصد، جایگاه گوینده و بستر انتشار
علاوه بر عنصر مادی جرم، بررسی سایر عوامل موثر نیز اهمیت دارد؛ برای مثال، عنصر روانی (قصد) بر اساس اصول کلی قانون مجازات اسلامی تعیینکننده است چرا که:
- اگر هدف طنز، اعتراض اجتماعی یا بیان هنری (مانند سبک رپ) بوده، پرونده متفاوت بررسی میشود.
- اگر عامدانه برای هنجارشکنی باشد، مسئولیت افزایش مییابد.
همچنین باید توجه کرد که انتشار چنین محتواهایی در یک جمع محدود خصوصی، وضعیت حقوقی متفاوتی با زمانی که همان محتوا از یک رسانه عمومی و رسمی، برنامه زنده یا پلتفرمی با دسترسی گسترده منتشر میشود، دارد. جایی که دامنه مخاطبان وسیعتر است و امکان تأثیرگذاری اجتماعی افزایش پیدا میکند.
بررسی جایگاه طنز، رپ و بیان هنری در حقوق کیفری
حقوق معاصر در بسیاری از نظامهای حقوقی تلاش میکند میان آزادی بیان هنری و حمایت از نظم عمومی تعادل برقرار کند. طنز، موسیقی رپ، اجرای اعتراضی یا فرمهای غیرمتعارف بیان، اصولاً در حوزه آزادی بیان قرار میگیرند، اما این آزادی مطلق نیست.
هرجا که محتوای تولید شده به صورت آشکار وارد قلمرو توهین، هتک حرمت، تحریک به رفتارهای مجرمانه یا نقض عفت عمومی شود، امکان ورود قواعد کیفری وجود دارد. از این رو، نمیتوان با استناد به عنوان «طنز» یا «هنر» هر نوع ادبیات تند یا رکیک را خارج از قلمرو مسئولیت قانونی دانست.
جواب حقوقیات رو همین الان بگیر
ترازو سریعترین راه برای رسیدن به پاسخهای حقوقی قابل اعتماد است
سخن پایانی
جایگزین کردن الفاظ رکیک با عبارت جای خالی، یک حاشیه امن برای مجریان و تولیدکنندگان محتوا ایجاد نمیکند. چراکه از منظر حقوق کیفری، آنچه اهمیت دارد صرفاً واژهای نیست که بیان شده یا حذف شده است؛ بلکه اثر واقعی محتوا بر مخاطب، قصد تولیدکننده، بستر انتشار و امکان انطباق رفتار با عناوین کیفری مشخص، تعیین میکند که آیا یک رفتار صرفاً اجرای طنزآمیز بوده یا میتواند موضوع تعقیب قانونی قرار گیرد.