در حقوق ایران، خیار غبن یکی از راهکارهایی است که در برخی معاملات به طرف زیاندیده اجازه میدهد قرارداد را فسخ کند. البته هر اختلاف قیمتی باعث ایجاد این حق نمیشود؛ برای استفاده از آن باید شرایط مشخصی وجود داشته باشد. در این مقاله از بلاگ حقوقی ترازو، با معنی خیار غبن، شرایط اثبات خیار غبن، تفاوت آن با خیار تدلیس، نحوه اعمال این حق، اسقاط خیار غبن و کاربرد آن در معاملاتی مانند خرید و فروش ملک یا خودرو و اجاره آشنا میشوید تا اگر در چنین موقعیتی قرار گرفتید، بتوانید با آگاهی بیشتری درباره حقوق خود تصمیم بگیرید.
خیار غبن چیست؟
«غبن» در لغت به معنای زیان ناشی از فریب یا ناآگاهی است. به بیان ساده، در زبان حقوقی، اگر شخصی مالی را بسیار گرانتر از ارزش واقعی بخرد یا بسیار ارزانتر از ارزش واقعی بفروشد و هنگام معامله از قیمت واقعی آن اطلاع نداشته باشد، در صورت وجود سایر شرایط قانونی میتواند به استناد خیار غبن، معامله را فسخ کند. نکته مهمی که باید در نظر داشته باشید این است که صرف وجود اختلاف قیمت برای ایجاد خیار غبن کافی نیست. بر اساس ماده ۴۱۸ قانون مدنی، اگر شخص در زمان انعقاد قرارداد از قیمت واقعی مال آگاه بوده و با وجود این آگاهی، معامله را انجام داده باشد، بعدها نمیتواند به استناد خیار غبن قرارداد را بر هم بزند.
نمیدانید معامله شما مشمول خیار غبن میشود یا خیر؟ کافی است جزئیات معامله، مبلغ قرارداد و زمان انعقاد آن را با هوش مصنوعی حقوقی ترازو مطرح کنید تا به صورت رایگان بر اساس قوانین ایران، پاسخ اولیه و راهنمای حقوقی دریافت کنید.
انواع خیار غبن
در قانون مدنی، خیار غبن بر اساس شدت ضرر وارد شده به ۲ دسته تقسیم میشود. تفاوت این ۲ دسته در میزان اختلاف قیمت و شدت زیان است، نه در اصل ایجاد حق فسخ قرارداد:
۱- خیار غبن فاحش: رایجترین نوع خیار غبن، خیار غبن فاحش است. بنابر مواد ۴۱۶ و ۴۱۷ قانون مدنی، اگر اختلاف میان قیمت واقعی مال و مبلغ معامله به اندازهای باشد که از نظر عرف قابل چشمپوشی نباشد، شخص زیاندیده حق فسخ قرارداد را دارد.
۲- خیار غبن افحش: گاهی تفاوت قیمت به قدری فاحش و غیرمنطقی است که دیگر نمیتوان نام آن را یک ضرر ساده گذاشت. برای مثال اگر مالی به کمتر از نصف قیمت واقعی به فروش برسد، غبن افحش اتفاق افتاده است. در غبن افحش، اختلاف قیمت به شدت بالاست، به طوری که اگر شخص زیاندیده از این موضوع آگاه بود، تحت هیچ شرایطی حاضر به انجام معامله نمیشد.
تفاوت خیار غبن و تدلیس چیست؟
یکی از سوالات رایج کاربران این است که خیار غبن چه تفاوتی با خیار تدلیس دارد؟ در پاسخ باید گفت که اگرچه هر دو میتوانند به فسخ معامله منجر شوند، اما دلیل ایجاد آنها یکسان نیست. در جدول زیر تفاوتهای این دو خیار فسخ را بررسی کردهایم:
| مورد مقایسه | خیار غبن | خیار تدلیس |
| دلیل ایجاد خیار | وجود اختلاف فاحش بین ارزش واقعی معامله و عوض دریافتشده | فریب، پنهان کردن عیب یا ارائه اطلاعات نادرست درباره معامله |
| شرط اصلی ایجاد | ناآگاهی زیاندیده از ارزش واقعی مورد معامله | اثبات رفتار فریبکارانه یکی از طرفین |
| مبنای فسخ | ضرر ناشی از عدم تعادل اقتصادی در معامله | ضرر ناشی از فریب و ایجاد تصور نادرست |
| موارد کاربرد | بیشتر در عقودی مانند بیع و اجاره مطرح میشود. | در هر قراردادی که تدلیس در آن مؤثر باشد، قابل استناد است. |
شرایط اثبات خیار غبن
برای استفاده از خیار غبن و فسخ قرارداد، باید وجود شرایط زیر اثبات شود:
● جهل به قیمت واقعی در زمان معامله: شخص زیاندیده باید ثابت کند که هنگام انعقاد قرارداد از ارزش واقعی مورد معامله و تفاوت آن با عوض معامله آگاهی نداشته است.
● فاحش بودن اختلاف قیمت: اختلاف میان ارزش واقعی معامله و عوض تعیینشده باید به اندازهای باشد که عرفاً قابل اغماض نباشد.
● معوض بودن قرارداد: خیار غبن در قراردادهایی قابل اعمال است که در آن ۲ طرف در برابر مالی که دریافت میکنند، مالی یا عوضی به طرف مقابل میدهند؛ مانند عقد بیع.
● باقی بودن حق فسخ: شخص مغبون باید پس از اطلاع از غبن، در مدت متعارف برای اعمال حق فسخ اقدام کند؛ زیرا تأخیر بدون دلیل یا انجام رفتاری که نشاندهنده رضایت به ادامه قرارداد باشد، ممکن است موجب از بین رفتن این حق شود.
روند اثبات در رویه قضایی این موضوع چگونه است؟ برای شرایط اثبات خیار غبن در دادگاه، قاضی معمولا موضوع را به کارشناس رسمی دادگستری ارجاع میدهد. کارشناس، قیمت واقعی مال (مبیع) را در تاریخ انعقاد قرارداد بررسی و برآورد میکند. در صورت تأیید اختلاف قیمت فاحش، دادگاه حکم به فسخ معامله میدهد.
اسقاط خیار غبن چیست؟
یکی از مهمترین موضوعاتی که باید درباره خیار غبن بدانید، این است که این حق همیشه قابلاستفاده نیست. در برخی موارد، شخص زیاندیده به موجب قانون یا توافقی که در قرارداد انجام داده، دیگر نمیتواند به استناد خیار غبن معامله را فسخ کند. به این وضعیت اسقاط خیار غبن گفته میشود.
انواع اسقاط خیار غبن
اسقاط خیار غبن ممکن است به ۲ شکل اتفاق بیفتد؛ یا قانون این حق را از بین ببرد یا خود طرفین در قرارداد آن را ساقط کرده باشند. جزئیات خیار غبن به این شرح است:
۱- اسقاط خیار غبن به دلیل تاخیر در استفاده از آن: مطابق ماده ۴۲۰ قانون مدنی، خیار غبن فوری است. به همین دلیل، شخصی که پس از معامله متوجه غبن فاحش میشود، باید در مدت متعارف برای اعمال حق فسخ اقدام کند. از این رو، اگر شخصی بدون دلیل موجه برای مدت طولانی اقدامی نکند، ممکن است دادگاه این رفتار را به منزله صرفنظر کردن از حق فسخ بداند و دیگر امکان استناد به خیار غبن وجود نداشته باشد.
۲- اسقاط خیار غبن با توافق طرفین: در بسیاری از قراردادهای خرید و فروش، به ویژه معاملات ملک، خودرو یا قراردادهای تجاری، عبارتی مانند موارد زیر دیده میشود: «اسقاط کافه خیارات، ولو خیار غبن فاحش و افحش.» منظور از این شرط آن است که طرفین توافق میکنند پس از امضای قرارداد، حتی اگر یکی از آنها متوجه غبن فاحش یا افحش شود، حق فسخ معامله به استناد خیار غبن را نداشته باشد. به همین دلیل، قبل از امضای قراردادی که چنین بندی در آن وجود دارد، بهتر است ارزش واقعی مورد معامله را بررسی کنید و در صورت وجود ابهام، از مشاوره حقوقی استفاده کنید.
در قرارداد شما عبارت «اسقاط کافه خیارات ولو خیار غبن فاحش و افحش» وجود دارد؟ این شرط همیشه به یک معنا تفسیر نمیشود و آثار آن به متن قرارداد و شرایط معامله بستگی دارد. قبل از اقدام به فسخ، قرارداد خود را با مشاوران حقوقی ترازو بررسی کنید.
چه زمانی خیار غبن اعمال میشود؟
بر اساس ماده ۴۲۰ قانون مدنی، خیار غبن از خیارات فوری است؛ یعنی شخص زیاندیده باید پس از اطلاع از غبن، در مدت متعارفی که عرف آن را تاخیر غیرموجه نداند، اراده خود را برای فسخ معامله اعلام کند. در غیر این صورت، ممکن است این حق از بین برود. در عمل، اعمال خیار غبن معمولا به این ترتیب انجام میشود:
- بررسی ارزش واقعی مورد معامله و اطمینان از وجود اختلاف قیمت فاحش
- اعلام اراده برای فسخ معامله به طرف مقابل، معمولا از طریق ارسال اظهارنامه
- در صورت مخالفت طرف مقابل، طرح دعوای تأیید فسخ یا آثار ناشی از فسخ در دادگاه
بنابراین، اگر پس از خرید یا فروش ملک، خودرو یا هر مال دیگری متوجه اختلاف قابل توجه قیمت شدید، بهتر است پیش از هر اقدامی وضعیت حقوقی قرارداد و امکان استفاده از خیار غبن را بررسی کنید؛ زیرا تاخیر در اقدام ممکن است موجب از بین رفتن این حق شود.
خیار غبن در چه معاملاتی قابل اعمال است؟
خیار غبن تنها به قرارداد بیع محدود نمیشود و در هر عقد معوضی که شرایط قانونی آن وجود داشته باشد، قابل اعمال است. بنابراین، ممکن است این حق در معاملات مختلفی مانند ملک، خودرو، اجاره و معاوضه مطرح شود. برخی از مهمترین موارد کاربرد خیار غبن عبارت است از:
- خیار غبن در معامله ملک: معاملات ملکی یکی از رایجترین موارد طرح خیار غبن است. برای مثال، اگر ملک با قیمتی بسیار کمتر یا بیشتر از ارزش واقعی آن معامله شده باشد و یکی از طرفین هنگام قرارداد از این اختلاف آگاه نباشد، در صورت وجود غبن فاحش، امکان استناد به خیار غبن وجود دارد.
- خیار غبن در اجاره: از آنجا که اجاره یک عقد معوض است، اگر بین مبلغ اجارهبها و ارزش واقعی منافع مورد اجاره اختلاف فاحشی وجود داشته باشد، موجر یا مستأجر ممکن است با وجود سایر شرایط قانونی، به خیار غبن استناد کند.
- خیار غبن در معاوضه: در عقد معاوضه، اگر ارزش دو مالی که با یکدیگر مبادله شدهاند تفاوت قابل توجهی داشته باشد و یکی از طرفین از این اختلاف بیاطلاع باشد، امکان استفاده از خیار غبن وجود دارد.
- خیار غبن در خرید و فروش خودرو: در معاملات خودرو نیز اگر مشخص شود خودرو با اختلاف فاحش نسبت به قیمت واقعی معامله شده و یکی از طرفین هنگام معامله از ارزش واقعی آن اطلاع نداشته است، ممکن است شرایط اعمال خیار غبن فراهم شود.
سخن پایانی
خیار غبن یکی از خیارات پیشبینیشده در قانون مدنی است که از شخصی حمایت میکند که به دلیل اختلاف فاحش میان قیمت واقعی و قیمت معامله، دچار ضرر و زیان شده است. البته هر اختلاف قیمتی موجب ایجاد این حق نمیشود و برای استفاده از آن باید شرایطی مانند فاحش بودن غبن، ناآگاهی از قیمت واقعی در زمان معامله، معوض بودن قرارداد و اقدام فوری پس از اطلاع از غبن وجود داشته باشد. اگر درباره امکان اعمال خیار غبن، شرایط فسخ معامله یا تنظیم دادخواست ابهام دارید، دریافت مشاوره از یک وکیل یا مشاور حقوقی ترازو میتواند از بروز اختلافات و هزینههای بعدی شما جلوگیری کند.
سوالات متداول
خیار غبن چیست؟
خیار غبن حقی است که در برخی معاملات معوض به شخص زیاندیده اجازه میدهد در صورت وجود اختلاف فاحش میان قیمت واقعی و قیمت معامله، قرارداد را فسخ کند.
اسقاط خیار غبن چیست؟
اسقاط خیار غبن یعنی از بین رفتن حق فسخ معامله. این موضوع ممکن است به موجب توافق طرفین در قرارداد یا به دلیل اقدام نکردن بهموقع شخص پس از اطلاع از غبن اتفاق بیفتد.
معنی خیار غبن فاحش چیست؟
یعنی اختلاف قیمت از لحاظ عرفی قابل چشم پوشی و مسامحه نباشد.
خیار غبن افحش چیست؟
به شرایطی گفته می شود که اگر طرف معامله از قیمت واقعی موضوع معامله آگاه بود، به دلیل ضرر بسیار زیاد اصلاً به آن معامله تن نمیداد.
آیا خیار غبن فوری است؟
بله. طبق ماده ۴۲۰ قانون مدنی فوری است.
خیار غبن فاحش ولو افحش چیست؟
این عبارت معمولا در شرط «اسقاط کافه خیارات ولو خیار غبن فاحش و افحش» به کار میرود و به این معناست که طرفین حق فسخ معامله را حتی در صورت وجود غبن فاحش یا شدیدتر از آن، از خود سلب میکنند.
سلام بنده سال ۱۳۹۴ زمینی از فروشنده و ۳ نفر دیگر وراث با مساحت ۳۰۰ متر خریدم قولنامه به نام بنده نوشته شد بعد از خرید خانم بنده به بهانه کسری ۵۰ متر پول ۵۰ متر را از فروشنده میگرد ولی زمین همان ۳۰۰ متر بوده و الانهم هست و به بهانه وامی که من درخواست کرده بودم و در پشت. ظهر قولنامه نوشته ای در یک خط به خاطر دلایلی برای دریافت پول اسم خانمم را نوشته بودم خانم به فروشنده مراجعه میکند و امضای فروشنده را در ظهر قولنامه همیگیرد و الان ادعای مالکیت کلی ملک را از دادگاه به خاطر همون ظهر قولنامه دادگاه به بنده تحویل خانه و ملک متنازع و فیه ازم میخواهد و الان هم ملک را تصرف کرده و من را از خانه بیرون کرده فروشنده زمین هم برای تنظیم سند به دفتر خانه نمیاید برای بنده سند بزند و فروشنده میگوید بیا پول همون سال ۱۳۹۴ را بهت بدهم .چه جور شکوائیه یا شکایتی علیهش در دادگاه طرح کنم تا به حقم به نرخ روز برسم.با تشکر .