تمکین چیست؟ عدم تمکین به چه معناست؟

تمکین چیست؟ عدم تمکین به چه معناست؟

اسفند 1, 1400
  /  
منتشر شده در خانواده
،
مقالات
،
مشاوره حقوقی با وکیل

تمکین در لغت به معنی سلطه و اختیار دادن به دیگری است. طبق قانون مدنی،‌ زن و شوهر نسبت به یکدیگر وظایف و تکالیفی دارند که باید آنها را انجام دهند. یکی از این تکالیف تمکین کردن زن و شوهر نسبت به یکدیگر است. البته چیزی که در عرف رواج بیشتری دارد تمکین زن نسبت به مرد است اما تمکین مرد نیز در جای خود بررسی می‌گردد.

تمکین چیست؟

بطور خلاصه تمکین زن از شوهر عبارت است از پذیرش ریاست مرد بر خانواده و اطاعت از همسر در زندگی مشترک و مسایل زناشویی. البته واضح است که این امور خط قرمزهای حقوقی برای مشخص کردن حقوق و تکالیف زوجین برای پایان دادن به دعواهای احتمالی است و الا آنچه در خانواده حرف نخست را می‌زند عواطف،‌ محبت و  همکاری و از خودگذشتگی زن و شوهر نسبت به یکدیگر است.

تمکین در اصطلاح حقوقی بر دو قسم است: تمکین عام و تمکین خاص که هر یک باید جداگانه بررسی شود.

تمکین عام

تمکین عام در اصطلاح حقوقی به معنای پذیرش ریاست مرد و لوازم این ریاست بر خانواده است. یعنی زن باید بپذیرد که مدیریت خانواده با مرد است. ریاست مرد بر خانواده لوازمی دارد که برای اینکه بفهمیم تمکین عام شامل چه مواردی می‌گردد باید به این موارد اشاره کرد.

به طور کلی ریاست مرد بر خانواده از قواعد مربوط به نظم عمومی است و اسقاط آن یا توافق بر خلاف آن نامعتبر است. همچنین این ریاست به معنی تعیین و تصمیم در مسائل کلی خانواده از قبیل محل سکونت،‌ نحوه تربیت فرزندان و ولایت بر ایشان، منع زن از اشتغال منافی مصالح خانوادگی و تعیین مسائل اخلاقی و مالی در خانواده است و زن مکلف به حسن معاشرت با اوست.

بنابراین اگر زنی برخلاف این موارد عمل کند و مثلا بدون دلیل موجه محل سکونت مجزایی اختیار کند نسبت به شوهر تمکین عام نکرده و در اصطلاح ناشزه حساب می‌شود. البته در مقابل ریاست مرد بر خانواده تکالیفی نیز بر عهده او قرار می‌گیرد که بیشتر تکالیف مالی است. یعنی مرد موظف است نفقه زن و فرزندان خود را پرداخته و زندگی ای مناسب شان زن برایش فراهم آورد.

تمکین خاص

تمکین به معنای خاص عبارت است از اینکه زن مهیای تامین نیازهای جنسی متعارف و معقول همسر خود بوده و بدون عذر موجه ازاین امر اجتناب نکند که در صورت عدم تمکین، زن ناشزه به حساب می‌آید. باید دقت شود که تمکین خاص به معنای انجام هرگونه عمل جنسی نیست و این امر محدود به شرایط زمان و مکان و عرف خواهد بود. مثلا اگر شوهر دارای بیماری مقاربتی مسری باشد زن موظف به برقراری رابطه جنسی نخواهد بود.

آثار عدم تمکین زن

حال که معنی تمکین و اقسام آن را دانستیم باید به این سوال پاسخ دهیم که اگر زن به وظایف خود در مورد تمکین عمل نکرد آیا ضمانت اجرای خاصی گریبان او را خواهد گرفت؟ اگر پاسخ مثبت است این ضمانت اجرا چیست؟

برخلاف جایی که ترک نفقه از جانب مرد با وجود توانایی مالی او جرم تلقی شده و موجب محکومیت کیفری مرد می‌گردد،‌ عدم تمکین زن نسبت به شوهر جرم محسوب نشده و فقط آثار حقوقی خاص خود را به دنبال دارد. 

ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی بیان می‌دارد: «هر گاه زن بدون مانع مشروع از ادای وظائف زوجیت امتناع کند مستحق نفقه نخواهد بود.» بنابراین ماده همانگونه که مشاهده می کنید مهمترین اثری که بر عدم تمکین توسط زن مترتب می‌شود، ندادن نفقه به اوست. یعنی شرط اینکه زن مستحق نفقه باشد این است که باید نسبت به شوهر تمکین کند. پس اولین ضمانت اجرای عدم تمکین زن،‌ عدم پرداخت و استحقاق برای نفقه است.

دومین اثری که بر عدم تمکین زن مترتب است این است:‌ در عقدنامه ها شرط‌هایی وجود دارد که غالبا توسط زوجین امضا شده و مورد توافق قرار می‌گیرد. شرط نصف شدن دارایی که در عقدنامه آمده یکی از این شروط است. بر اساس این شرط: «ضمن عقد نکاح زوجه شرط نمود هرگاه طلاق بنا به درخواست زوجه نباشد و طبق تشخیص دادگاه تقاضای طلاق ناشی از تخلف زن از وظایف همسری یا سوء اخلاق و رفتاری نبوده زوج موظف است تا نصف دارایی موجود خود را که در ایام زناشویی با او بدست آورده یا معادل آن را طبق نظر دادگاه بلاعوض به زوجه منتقل نماید.» منظور از تخلف از وظایف همسری همان عدم تمکین است یعنی اگر زن نسبت به شوهر تمکین نکند و ناشزه گردد و در این ایام طلاق واقع شود،‌ دیگر نصف دارایی های مرد به زن نخواهد رسید.

سومین اثری که بر عدم تمکین مترتب است این است که:‌ مرد می‌تواند با مراجعه به دادگاه خانواده تقاضای الزام به تمکین کرده و حکم الزام به تمکین بگیرد. در صورت عدم تمکین مجدد زن پس از صدور حکم قطعی علیه او مرد میتواند با مراجعه مجدد به دادگاه اجازه ازدواج مجدد گرفته و بدون نیاز به اجازه زن مجددا ازدواج کرده و آن را به صورت قانونی ثبت کند.

 بنابراین به طور خلاصه عدم تمکین زن دارای این آثار است:‌

۱. عدم تعلق نفقه به او

۲. عدم اجرای شرط تنصیف دارایی اگر طلاق در حال عدم تمکین رخ دهد.

۳. امکان ازدواج مجدد مرد بدون اجازه زن با حکم دادگاه خانواده

عدم تمکین و مطالبه مهریه

یکی از سوالات متداول که از ما پرسیده می‌شود این است که در صورت عدم تمکین زن و ناشزه شدن او آیا باز هم مهریه به او تعلق می‌گیرد یا خیر؟‌ در جواب باید بگوییم که مهریه حق زن بوده و به محض وقوع عقد به مالکیت زن درمی‌آید. بنابراین حتی اگر زن تمکین نکرده و ناشزه شود و یا حتی مرتکب اعمال منافی عفت و خارج از چارچوب خانواده گردد، باز هم مستحق مهریه بوده و می‌تواند مهریه اش را مطالبه کند.

موارد موجه عدم تمکین زوجه

گفتیم که زن باید نسبت به شوهر در امور کلی خانواده و همچنین مسایل زناشویی تمکین کرده و رای او را بپذیرد. اما همانگونه که عقل سلیم حکم می‌کند این حکم مطلق و بی قید و شرط نبوده و در برخی موارد قانون و شرع به زن اجازه داده تا نسبت به شوهر تمکین نکند. بدیهی است در این موارد که با اجازه قانون زن نسبت به شوهر تمکین نمیکند،‌ دیگر اثراتی که در بالا گفته شد بر این رفتار زن مترتب نخواهد شد. یعنی زن دیگر ناشزه محسوب نشده و کماکان مستحق نفقه خواهد بود.

حال مواردی که زن در صورت عدم تمکین ناشزه به حساب نمی‌آید کدامند؟‌در زیر به این موراد اشاره خواهد شد.

۱. هنگامی که حق تعیین مسکن در ضمن شرایط عقد نکاح یا به واسطه توافقی جداگانه به زن داده شده باشد. ماده ۱۱۱۴ قانون مدنی مقرر می‌دارد: «زن باید در منزلی که شوهر تعیین میکند سکنی نماید مگر آنکه اختیار تعیین منزل به زن داده شده باشد.» البته باید توجه داشت که حق انتخاب مسکن توسط زوجه به معنی عدم اطاعت از شوهر در مسائل زناشویی نخواهد بود.

۲. عدم نزدیکی با شوهر به دلیل بیماری های مقاربتی:‌ ماده ۱۱۲۷ قانون مدنی بیان می‌دارد: «هرگاه شوهر بعد از عقد مبتلا به یکی از امراض مقاربتی گردد زن حق خواهد داشت که از نزدیکی با او امتناع نماید و امتناع به علت ‌مزبور مانع حق نفقه نخواهد بود.» پس تا جایی که زن برای در امان ماندن از بیماری لازم باشد می‌تواند از نزدیکی با مرد خوددرای کند و این امر باعث از بین رفتن نفقه زن نخواهد بود.

۳. اگر زن دارای عذری مانند عادت ماهیانه یا نفاس ( خونریزی بعد از زایمان) یا روزه واجب و امثال اینها باشد نیز می‌تواند از نزدیکی و تمکین به معنای خاص خودداری کند.

۴. اگر زن ثابت کند که بودن او در یک خانه با شوهر موجب خوف ضرر جانی،‌ مالی یا شرافتی برای زن است. ماده ۱۱۱۵ قانون مدنی در این باره می‌گوید:‌ »اگر بودن زن با شوهر در یک منزل متضمن خوف ضرر بدنی و یا مالی یا شرافتی برای زن باشد زن میتواند مسکن علیحده (جداگانه) اختیار کند‌ و در صورت ثبوت مظنه (احتمال) ضرر مزبور محکمه حکم بازگشت به منزل شوهر نخواهد داد و مادام که زن در بازگشتن به منزل مزبور معذور است نفقه بر‌عهده شوهر خواهد بود.» در این ماده عدم تمکین به معنای عام آن است و این عدم تمکین مجوزی برای پرداخت نکردن نفقه نخواهد بود.

۵. حق حبس: ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی بیان می‌کند: «زن میتواند تا مهر به او تسلیم نشده از ایفاء وظائفی که در مقابل شوهر دارد امتناع کند مشروط بر اینکه مهر او حال باشد و این امتناع ‌مسقط حق نفقه نخواهد بود.» اما حق حبس به چه معناست؟‌ حق حبس زن به این معناست که تحت شرایطی خاص زن مجاز است از برقراری رابطه جنسی خودداری کرده و تا وقتی مهریه اش پرداخت نشده به این کار ادامه دهد.

اما شرایط حق حبس چیست؟

۱- اینکه مهریه باید حال باشد یعنی مهریه نباید موجل یا عندالاستطاعه باشد.

۲- تا قبل از اجرای حق حبس زن نباید از شوهر تمکین خاص کرده باشد. پس اگر زن با شوهر رابطه زناشویی برقرار کرده باشد، دیگر نمی‌تواند به حق حبس استناد کند. با این شرایط زن می‌تواند مادام که مهریه اش را نگرفته از تمکین به معنای خاص اجتناب کرده و این امتناع او مانع از تعلق نفقه به او نخواهد بود و شوهر مکلف به پرداخت نفقه است.

الزام به تمکین چیست؟

گفتیم که تمکین یکی از تکالیف زن و شوهر نسبت به یکدیگر است و گاهی به دلایلی این امر توسط زوجین انجام نمی‌گیرد. در این زمان است که الزام به تمکین مطرح می‌شود. اما معنای آن چیست؟ در واقع الزام به تمکین یعنی اینکه کسی که بدون دلیل موجه از تمکین نسبت به طرف مقابل امتناع می‌کند را به وسیله قانون الزام کنیم تا به وظایف زناشویی خود در چارچوب خانواده عمل کند.

البته این امر بیشتر در مورد زنان به کار می‌رود. همچنین باید دانست که الزام به تمکین در مرحله اجرا به این معنا نیست که زن را به زور و جبر فیزیکی به خانه همسر منتقل خواهند کرد بلکه معنی آن این است که زن به طور رسمی میفهمد که اگر به وظایف خود عمل نکند ضمانت های اجرایی خاصی بر او تحمیل می‌گردد و زن ناشزه محسوب می‌شود. 

مراحل دادخواست الزام به تمکین

برای ثبت دادخواست الزام به تمکین باید مراحلی را طی کرد.

ابتدا بهتر است طی اظهارنامه ای رسمی از زوجه خواسته شود تا به انجام وظایف زناشویی خود مبادرت ورزد.

سپس می‌توان با مراجعه به دفاتر الکترونیکی خدمات قضایی اقدام به ثبت دادخواست الزام به تمکین کرد تا دعوا در دادگاه خانواده محل اقامت زوجه ثبت گردد.

پس از آن تاریخ جلسه رسیدگی برای طرفین ابلاغ خواهد شد و جلسه در وقت مقرر تشکیل و دادگاه تلاش میکند تا موضوع را به صلح و سازش ختم کند. در صورت عدم سازش و اصرار بر ادامه پرونده،‌همسر باید ثابت کند که لوازم زندگی و مقدمات آن را تهیه کرده و شرایط برای زندگی مشترک مهیا است. در صورت غیرموجه بودن عدم تمکین زن، دادگاه اقدام به صدور رای علیه زن مبنی بر لزوم تمکین خواهد کرد.

طرفین فرصت دارند ظرف مدت ۲۰ روز از تاریخ ابلاغ رای نسبت به حکم صادر شده اعتراض کنند تا مورد بررسی مجدد قرار بگیرد. اگر در مرحله بعدی نیز رای به نفع مرد صادر شود حکم قطعی به نفع مرد و علیه زن مبنی بر لزوم تمکین صادر می‌شود. اگر این حکم توسط زن اجرا نشود ضمانت اجراهایی که قبلا گفته شد در مورد زن قابل اجرا خواهد بود.

مدارک دادخواست الزام به تمکین

۱. سند ازدواج جهت احراز رابطه زوجیت.

۲. شناسنامه و کارت ملی زوج

۳. اجاره نامه یا سند مالکیت منزل که نشان می‌دهد زوج شرایط را برای انجام زندگی مشترک فراهم کرده است.

۴. اظهارنامه رسمی مبنی بر دعوت از زوجه به زندگی مشترک و انجام وظایف زناشویی

۵. استشهادنامه محلی مبنی بر ترک منزل مشترک از طرف زن

۶. هزینه دادخواست الزام به تمکین

*دعوای الزام به تمکین زوجه از جمله دعاوی غیر مالی است و هزینه ای جز هزینه ثبت در دفتر خدمات قضایی ندارد.

الزام به تمکین در دوران عقد

دوران عقد دورانی است که در آن طرفین شرعا و قانونا زن و شوهر محسوب شده اما در زیر یک سقف زندگی نمی‌کنند. حال سوال این است که:

آیا در این ایام مرد می‌تواند دادخواست الزام به تمکین نموده و زن را وادار به حضور در مسکن مشترک و انجام وظایف زناشویی کند یا خیر؟

در پاسخ باید گفت که همانگونه که قبل تر خواندید، زن می‌تواند از حق حبس خود استفاده کند و تا زمانی که مهریه اش کامل به او پرداخت نشده از انجام وظایف زناشویی امتناع کند. بنابراین با توجه به اینکه در زمان عقد غالبا زن باکره بوده و این به معنای عدم تمکین خاص است،‌ حق حبس برای او وجود داشته و او می‌تواند در برابر مرد به این امر استناد کند و دادخواست مرد رد خواهد شد.

البته اگر ثابت شود که زن تمکین خاص کرده است دیگر نمی‌تواند به حق حبس خود استناد کند و میتوان حکم الزام به تمکین را علیه او صادر کرد. باید توجه داشت که صرف تمکین عام ساقط کننده حق حبس نخواهد بود.

الزام به تمکین مجدد (دادخواست مجدد الزام به تمکین)

گاهی دادگاه به دلیل نبود ادله کافی یا عدم احراز عدم تمکین حکم یا فراهم نبودن مقدمات زندگی رای به رد دادخواست مرد داده و پرونده بسته می‌شود.

سوالی که ممکن است پیش بیاید این است که آیا مرد می‌تواند مجددا دادخواست الزام به تمکین دهد یا این حکم اعتبار امر مختومه داشته و دیگر نمی‌تواند چنین دادخواستی ارائه دهد؟‌در پاسخ باید گفت که این امور اعتبار امر مختوم نداشته و هرگاه ادله جدید یافت شده یا عدم تمکین مجددا حاصل گردد، مرد می‌تواند اقدام به تنظیم دادخواست الزام به تمکین کرده و  زن را ملزم به انجام وظایف زناشویی خود کند.

دادخواست الزام به تمکین صوری

متاسفانه دیده می‌شود که بعضی از مردان به جهت شانه خالی کردن از زیر بار نفقه اقدام به تنظیم دادخواست الزام به تمکین به شکل صوری کرده تا زن را ناشزه جلوه داده و از زیر بار نفقه فرار کنند. همچنین گاهی این کار صورت می‌گیرد تا زن را تحت فشار و مورد آزار قرار داده تا او را مجبور به کوتاه آمدن از حق و حقوق خویش کنند. باید بدانید که این قبیل دادخواست ها در صورتیکه زن تمکین کرده باشد به راحتی قابل دفاع بوده و کافی است زن ثابت کند که نسبت به شوهر تمکین می‌کند و بنابراین دادخواست رد شده و جای هیچ نگرانی نیست.

تمکین صوری

در سوی دیگر نیز گاهی دیده می‌شود وقتی حکم عدم تمکین برای زن صادر می‌شود زن برای اینکه مستحق نفقه بماند به منزل شوهر مراجعه کرده و پس از مدتی مجددا منزل مشترک را ترک می‌کند. متاسفانه این امر راهکار حقوقی ویژه ای نداشته و در این قبیل موارد مرد باید مجددا با دادخواست الزام به تمکین، حکم عدم تمکین زن را بگیرد.

سخن پایانی

تمکین یکی از وظایف زن و شوهر نسبت به یکدیگر است که با توجه به ریاست مرد در خانواده در مورد زن نمود بیشتری دارد. باید توجه داشت که عدم تمکین آثار خاصی دارد که در صورت ناآگاهی نسبت به آنها ممکن است حقوق زوجین از بین برود. بنابراین توصیه می‌شود در زمان بروز اختلافاتی در این زمینه حتما با مشاورین و وکلای متعهد و خبره مشورت شود تا بهترین راه حل در این مورد به اجرا گذاشته شود.

امتیاز دادن به این مقاله

دیدگاه شما

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

پشتیبانی